Lễ kỷ niệm 65 năm thành lập Viện Sử học (1953-2018)

02/12/2018
Cách đây vừa tròn 65 năm, tại chiến khu Việt Bắc, Ban Nghiên cứu Lịch Sử - Địa lý - Văn học tiền thân của Viện Sử học và cũng là tiền thân của Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam được thành lập theo Quyết định số 34 NQ/TƯ ngày 2-12-1953. Đây là một sự kiện lịch sử quan trọng, đánh dấu bước phát triển mới của các ngành khoa học xã hội Việt Nam.

 

Ngày 26 tháng 11 năm 2018 tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 Liễu Giai, Hà Nội, Viện Sử học đã long trọng tổ chức Lễ kỷ niệm 65 năm thành lập. Tới dự buổi lễ có TS. Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam; Đại diện lãnh đạo các đơn vị trực thuộc và các ban thuộc Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam; Đại diện một số các cơ quan trên địa bàn Thủ đô Hà Nội: Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), Học viện Chính trị (Bộ Quốc phòng), Viện Lịch sử Công an (Bộ Công An), Viện Lịch sử Đảng (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh), Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Khoa Lịch sử (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội), Viện Lịch sử Quân sự (Bộ Quốc Phòng), Sở Văn hóa Thể thao Hà Nội, Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp tại Hà Nội, Khoa Lịch sử (Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội); Nhà Xuất bản Chính trị Quốc gia-Sự thật, Thông tấn xã Việt Nam, Khoa Lịch sử - Đại học Thái Nguyên, Ban Nghiên cứu và Biên soạn Lịch sử Thanh Hóa… cùng sự có mặt của nhiều thế hệ công chức, viên chức, người lao động đã và đang công tác tại Viện Sử học.    

 

 

Từ thuở ban đầu mới chỉ có 5 thành viên sáng lập và lãnh đạo Ban, do GS.VS Trần Huy Liệu làm Trưởng Ban vào tháng 12 năm 1953, cùng với đó, tháng 6-1954, Tập san Lịch sử-Địa lý-Văn học ra số đầu tiên (sau đổi là Tập san Văn - Sử - Địa, rồi năm 1959 chuyển thành Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử), đến nay, số lượng cán bộ, công chức, viên chức của Viện Sử học đã tăng lên đáng kể để có thể đáp ứng được tốt nhất những yêu cầu phát triển mới của các ngành khoa học xã hội và nhân văn và để phục vụ sự nghiệp đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.    

 

Điểm qua các dấu mốc sự kiện lịch sử đáng ghi nhớ trên chặng đường xây dựng và phát triển của Viện Sử học trong 65 năm qua, từ Tổ Lịch sử (năm 1953), Phòng Lịch sử thuộc Ban Nghiên cứu Văn Sử Địa (năm 1956), Viện Sử học (năm 1960), cho đến nay, với các thế hệ cán bộ tiếp nối của Viện qua các thời kỳ, Viện Sử học vẫn tiếp nối truyền thống tiếp tục trên đường phát triển ngày càng mạnh mẽ.

 

Nhìn lại sự lớn mạnh của Viện Sử học cùng với sự phát triển của đội ngũ cán bộ khoa học của Viện trong những năm qua, nhất là ở giai đoạn đầu phát triển của Viện đã góp phần quan trọng vào việc hình thành và phát triển một số Viện, Trung tâm nghiên cứu của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và các cơ quan khác như: Viện Khảo cổ học, Viện Dân tộc học, Viện Nghiên cứu Đông Nam Á, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Xã hội học, Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam… Các cán bộ đã chuyển đi từ Viện Sử học để tăng cường cho các cơ quan khác là những cán bộ nòng cốt đầu tiên có công xây dựng các Viện; đồng thời  đã có nhiều đóng góp quan trọng, có ý nghĩa vào các kết quả nghiên cứu khoa học của  các Viện, các cơ quan từ khi mới thành lập và trong suốt cả quá trình phát triển cho tới sau này.   

 

 

 

Trong suốt 65 năm qua, Viện Sử học đã tập trung nghiên cứu và xuất bản nhiều công trình khoa học có giá trị trên nhiều lĩnh vực:

  

Đó là Nghiên cứu các vấn đề lịch sử thời đại Hùng Vương đã góp phần khẳng định và tạo niềm tin của nhân dân ta vào cội nguồn và sự thống nhất quốc gia, dân tộc Việt Nam.

 

Viện Sử học cũng là cơ quan khởi xướng và tổ chức nghiên cứu về văn hóa - văn minh Việt Nam, coi đây là một trong những chủ đề quan trọng nhằm làm sáng tỏ bản sắc văn hóa dân tộc và kết quả là đã có hàng loạt các công trình nghiên cứu được công bố.  

 

Những nghiên cứu về các vấn đề chính trị, kinh tế - văn hóa  xã hội trong lịch sử cũng được nhiều chuyên gia của Viện tập trung nghiên cứu. Trong đó, các hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử là một trong những vấn đề quan trọng, có ý nghĩa khoa học và giá trị thực tiễn sâu sắc, góp phần làm sáng tỏ những đặc điểm, quy luật và di sản của lịch sử dân tộc. Các lĩnh vực khác như giáo dục, giao thông vận tải, công nghiệp, thủ công nghiệp, ngoại giao… trong lịch sử cũng được quan tâm. Thông qua hệ đề tài cấp Nhà nước, đề tài do Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (Nafosted) tài trợ, đề tài cấp Bộ và hệ đề tài cấp cơ sở với các hướng nghiên cứu chuyên sâu như: Lịch sử giáo dục Việt Nam (từ thế kỷ X đến năm 2000); Lịch sử giao thông - vận tải của Việt Nam (từ thế kỷ X đến năm 2006).  

 

 

Những nghiên cứu về giai cấp công nhân; Về ruộng đất, nông nghiệp, nông dân và nông thôn trong lịch sử là những vấn đề được Viện tập trung nghiên cứu trong nhiều năm qua và thu được nhiều thành tựu. Một số công trình nghiên cứu về vấn đề này đã được xuất bản. Trong  giai đoạn 2013 - 2020, với hệ thống đề tài cấp Bộ của Viện đã tập trung nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về nông thôn Việt Nam từ thế kỷ X đến năm 2006 ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, đồng bằng miền Trung, đồng bằng sông Cửu Long và sẽ tiếp tục nghiên cứu khu vực nông thôn vùng Tây Bắc, Tây Nguyên... để tạo thành một chương trình nghiên cứu đầy đủ, có giá trị về nông nghiệp, nông thôn, nông dân Việt Nam trong lịch sử.  

 

Đặc biệt là đã tổ chức nghiên cứu biên soạn bộ Lịch sử Việt Nam, gồm 15 tập (từ khởi thủy đến năm 2000). Bộ sách này được thực hiện trên cơ sở kết của Chương trình nghiên cứu trọng điểm cấp Bộ của Viện Khoa học xã hội Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm KHXH Việt nam), do Viện Sử học là cơ quan chủ trì, với sự tham gia của tập thể 29 Giáo sư, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Thạc sĩ của Viện Sử học trên cơ sở kế thừa kết quả nghiên cứu hàng chục năm trước đó của các nhà sử học trong và ngoài nước của các ngành khảo cổ học, sử học, dân tộc học, văn hóa học, tôn giáo học, kinh tế học, xã hội học; đồng thời sưu tầm, bổ sung thêm nhiều tư liệu mới và những nhận định, đánh giá mới. Bộ sách này được xuất bản 4 tập dầu tiên vào năm 2007 và đã xuất bản trọn bộ 15 tập vào năm 2013 và 2014 để chào mừng Kỷ niệm 60 năm thành lập Viện Sử học (1953 - 2013). Năm 2017, đáp ứng yêu cầu ngày càng lớn của xã hội, bộ Lịch sử Việt Nam (15 tập) đã được Nxb. Khoa học xã hội và Công ty Vinabook tái bản lần thứ nhất, có chỉnh sửa, bổ sung thêm một số điểm. Đây là bộ sách thông sử về lịch sử Việt Nam có quy mô đồ sộ, lớn nhất (tính đến năm 2018), gồm 10.580 trang, được thực hiện công phu, nghiêm túc, rất có giá trị về mặt khoa học và thực tiễn, góp phần trong quan trong công tác nghiên cứu, giảng dạy và truyền bá kiến thức lịch sử Việt Nam trong và ngoài nước.

 

 

Đồng thời với việc xuất bản bộ Lịch sử Việt Nam (15 tập), Viện Sử học đã biên soạn và xuất bản bộ sách Lịch sử Việt Nam thường thức từ khởi thủy đến năm 2000 gồm 5 tập. Năm 2018, Viện Sử học và Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia-Sự thật đã cho tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa và bổ sung thành bộ sách Lịch sử Việt Nam phổ thông từ khởi thủy đến năm 2000 (gồm 9 tập).

 

Trong 65 năm qua, cùng với việc nghiên cứu, biên soạn các bộ thông sử, các sách chuyên khảo sâu về các lĩnh vực, Viện Sử học luôn chú trọng nghiên cứu, khai thác các di sản lịch sử của dân tộc. Trong nhiều năm, Viện đã thu thập, giám định, dịch thuật và cho xuất bản các bộ lịch sử cổ bằng chữ Hán rất quý hiếm mà các thế hệ ông cha đã để lại, trong đó đáng chú ý là các bộ như Khâm địnhViệt sử thông giám cương mục (20 tập), Đại Việt sử ký toàn thư (4 tập), Đại Nam nhất thống chí (5 tập), Đại Nam thực lục (lần đầu gồm 38 tập, lần sau gộp thành 10 tập), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (10 tập), Gia Định thành thông chí, Cổ luật Việt Nam; Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ (10 tập chính biên, 8 tập tục biên) và nhiều bộ sách quý khác. Hiện nay, Viện Sử học đang phối hợp với các Nhà xuất bản để tái bản, có chỉnh sửa, bổ sung một số sách trên.   

 

 

Viện còn phối hợp với các địa phương trong việc sưu tầm tư liệu, tổ chức nghiên cứu, biên soạn lịch sử địa phương, tổ chức các hội thảo khoa học tưởng niệm các danh nhân lịch sử, kỷ niệm các sự kiện lớn của lịch sử dân tộc.

 

Song song với các hoạt động nghiên cứu, biên soạn nói trên, Viện Sử học là một trong những cơ quan đi đầu trong việc nghiên cứu, đề xuất với Trung ương Đảng và Chính phủ một số vấn đề quan trọng trong lịch sử như: về cải cách ruộng đất, về hợp tác hóa nông nghiệp, về các giai cấp, tầng lớp trong xã hội Việt Nam, về con đường tiến lên chủ nghĩa xã hội, về đấu tranh thống nhất nước nhà, về chính sách xã hội, về vai trò của văn hóa trong việc phát triển đất nước, về xây dựng và phát triển giai cấp công nhân, về vấn đề "Nhà nước Đề Ga", Nhà nước "Khmer Krom" ...  

 

 

Hiện nay, các cán bộ của Viện Sử học đang tham gia thực hiện một số đề tài quan trọng như: Bổ sung, chỉnh sửa và biên soạn 2 tập Lịch sử Chính phủ và 2 tập Biên niên Lịch sử Chính phủ (1955-1976) và (2005-2016). Đặc biệt, Viện Sử học là tổ chức chủ trì 8 tập trong số 30 tập Nghiên cứu, biên soạn bộ Lịch sử Việt Nam (còn gọi là bộ Quốc sử). Ngoài ra, một số nhà khoa học của Viện Sử học đã đi sâu nghiên cứu về lịch sử đường biên giới, quan hệ biên giới Việt Nam - Trung Quốc, Việt Nam - Lào, Việt nam - Campuchia, về bảo vệ chủ quyền biển và đảo của Việt Nam, góp phần bảo vệ chủ quyền lãnh thổ thiêng liêng của Tổ quốc.  

 

Với uy tín khoa học cao trong ngành và giới sử học, trong nhiều năm qua,  Viện Sử học cũng như các cán bộ của Viện được Nhà nước và các cơ quan, tổ chức mời tham gia các hội đồng chuyên môn thẩm định và xét duyệt các chương trình, đề tài, trong việc thẩm định, đánh giá, xác minh thân thế, sự nghiệp của các nhân vật, sự kiện lịch sử góp cơ sở khoa học để Cục Di sản Văn hóa trình Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch xem xét trình Thủ tướng Chính phủ ra quyết định xếp hạng các di tích cấp Quốc gia, cấp tỉnh, thành phố.   

 

Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử là sự tiếp nối sự nghiệp của Tập san Văn Sử Địa. Nếu kể từ ngày Tập san Văn Sử Địa ra đời, cho đến năm 2018 này, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử đã có 64 năm có mặt trên diễn đàn báo chí Việt Nam với tư cách là một tờ tạp chí khoa học chuyên ngành, là cơ quan ngôn luận của giới sử học Việt Nam.

 

 

Trong quá trình xây dựng và phát triển của Viện Sử học, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử không chỉ là tiếng nói của Viện, mà còn là diễn đàn khoa học, là trung tâm tập hợp, đoàn kết giới sử học nói riêng và khoa học xã hội nói chung kể cả trong và ngoài nước. Tạp chí được giới nghiên cứu đánh giá là tạp chí hàng đầu về khoa học lịch sử ở Việt Nam được phát hành rộng rãi trong cả nước và nước ngoài.

 

Từ số đầu tiên cho đến tháng 9-2018, Tạp chí đã có 48 số Tập san Văn Sử Địa và ra 509 số Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử với hơn 5.032 luận văn của các nhà khoa học, các nhà lý luận-chính trị, các nhà giảng dạy lịch sử và đông đảo cộng tác viên - những người yêu thích lịch sử, thuộc nhiều vấn đề khác nhau, trong nhiều thời kỳ lịch sử khác nhau, lĩnh vực khác nhau, liên quan đến nhiều khu vực, địa phương trong cả nước và các nước trên thế giới… đã được công bố.   

 

Viện Sử học đã xây dựng và tăng cường quan hệ hợp tác với các nhà nghiên cứu, các trường đại học và các Viện nghiên cứu ở các quốc gia: Liên Xô (trước đây) - Liên bang Nga hiện nay, Ucraina, Pháp, Trung Quốc, Đài Loan, Triều Tiên, Hàn Quốc, Mỹ, Đức, Nhật Bản, Ốtxtrâylia, Canađa, Thụy Điển, Na Uy, Bungari, Ba Lan, Lào, Cămpuchia... Viện Sử học phối hợp với Viện Lịch sử Lào bổ sung, chỉnh lý cuốn sách Lịch sử Lào, cùng với Viện Phương Đông thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga biên soạn bộ sách Lịch sử Việt Nam 6 tập, cùng với trường Đại học Thành Công (Đài Loan) tổ chức nhiều chương trình nghiên cứu, đào tạo, tổ chức các hội nghị, hội thảo khoa học có ý nghĩa, góp phần vào sự phát triển quan hệ hợp tác giữa Việt Nam với vùng lãnh thổ Đài Loan (Trung Quốc).

 

 

Sự trưởng thành và những thành tựu rất đáng tự hào của Viện Sử học trong 65 năm qua (1953 - 2018) gắn liền với đóng góp quan trọng của công tác bồi dưỡng và đào tạo nguồn nhân lực. Năm 1978, Viện Sử học đã được Chính phủ giao nhiệm vụ đào tạo sau đại học. Từ đó cho đến năm 2010, cơ sở đào tạo Viện sử học đã tổ chức được 12 khóa đào tạo NCS chính quy và một số NCS hệ ngắn hạn. Số NCS đã bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ tại Viện Sử học và tiếp đó từ năm 2010 tại là Khoa Sử học, Học viện KHXH đến nay gần 100 người, trong đó có nhiều người là cán bộ của Viện. Hầu hết luận án tiến sĩ được bảo vệ đều đạt chất lượng cao. Phần lớn nghiên cứu sinh trong và ngoài Viện sau khi bảo vệ luận án tiến sĩ đều được tín nhiệm giữ những cương vị chủ chốt ở các ngành, các lĩnh vực.

 

Trải qua 65 năm xây dựng và phát triển, Viện Sử học đã đạt được nhiều thành tích to lớn, xứng đángvới các Danh hiệu và Giải thưởng cao quý về những cống hiến trong nghiên cứu khoa học và các lĩnh vực công tác được Nhà nước trao tặng như: Anh hùng Lao động thời kỳ Đổi mới (năm 2000), Huân chương Lao Động hạng Nhất (năm 1980), Huân chương độc lập hạng Nhất (năm 1998) cho Viện Sử học, Huân chương Lao động hạng Nhì (năm 1980) cho Tạp chí NCLS; Các tổ chức đoàn thể của Viện là Chi bộ, Công đoàn, Đoàn Thanh niên hàng năm đều đạt các Danh hiệu tiên tiến xuất sắc được Lãnh đạo Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam khen thưởng.

 

 

Cùng với những danh hiệu mà tập thể được phong tặng, nhiều cán bộ của Viện Sử học qua các thời kỳ đã được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập, Anh hùng Lao động thời kỳ Đổi mới và nhiều Huân chương và Huy chương khác như: GS.VS Trần Huy Liệu, GS.VS. Nguyễn Khánh Toàn, GS.Trần Văn Giàu, GS. Đào Duy Anh, GS.Trần Văn Giáp, GS. Văn Tân, GS. Hồng Phong, GS. Văn Tạo, PGS. Bùi Đình Thanh, GS. Phạm Xuân Nam, PGS. Cao Văn Lượng , PGS.Trần Đức Cường và nhiều cá nhân khác.  

 

Nhìn lại chặng đường 65 năm, có thể khẳng định rằng: Thành tựu Viện Sử học đã đạt được là toàn diện, cả về nghiên cứu khoa học (nhất là nghiên cứu khoa học cơ bản), về nghiệp vụ cũng như về xây dựng, đào tạo đội ngũ cán bộ có trình độ cao (trong Viện Sử học cũng như đội ngũ những nhà nghiên cứu sử học ở bên ngoài)... Những thành tựu ấy là niềm tự hào to lớn của các thế hệ cán bộ Viện Sử học trong suốt 65 năm qua.

 

Mục tiêu hướng tới tầm nhìn 2035, Viện Sử học tiếp tục xây dựng và phát triển thành trung tâm nghiên cứu và đào tạo hàng đầu về khoa học lịch sử của đất nước; Giải quyết những vấn đề cơ bản của lịch sử Việt Nam và lịch sử thế giới, cung cấp những luận cứ khoa học giúp cho Đảng và Nhà nước hoạch định đường lối, chiến lược và chính sách phát triển nhanh, bền vững theo định hướng XHCN, góp phần nâng cao vị thế của ngành sử học ở trong và ngoài nước.

 

 

Tiến hành nghiên cứu những vấn đề lý luận và phương pháp luận sử học, phê phán các quan điểm  phi lịch sử, bóp méo, xuyên tạc lịch sử, nhằm làm rõ sự thật lịch sử, từ đó phát hiện những quy luật, tìm ra những bài học bổ ích, những di sản lịch sử cần kế thừa và tiếp tục phát huy.  

 

Xây dựng, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ khoa học lịch sử có trình độ cao cả về số lượng và chất lượng, góp phần đào tạo cán bộ nghiên cứu lịch sử không chỉ cho Viện mà còn cho cả nước nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của ngành KHXH nói chung, ngành khoa học lịch sử nói riêng trong bối cảnh lịch sử mới.

 

Góp ý và phản biện các chương trình, dự án phát triển kinh tế - xã hội quan trọng của đất nước và của các địa phương, các Bộ ngành theo sự phân công của Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam; Tư vấn khoa học, thẩm định khoa học và thực hiện chức năng dịch vụ về những vấn đề kinh tế - xã hội cho các địa phương, các Bộ, ngành phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của Viện Sử học.  

 

Tiếp tục nghiên cứu, biên soạn các bộ lịch sử chuyên ngành và lịch sử các địa phương, các Bộ ngành, lịch sử các nước trên thế giới, góp phần phục vụ sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước và hội nhập quốc tế trong thời đại của kỷ nguyên công nghiệp 4.0. 

 

Đ.H

Giáo sư Văn Tạo (1926 - 2017) (12/04/2017)

Giáo sư Văn Tạo, tên thật là Nguyễn Xuân Đào, sinh ngày 29 tháng 4 năm 1926, tại La Tỉnh, huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương, công tác ở Ban Văn Sử Địa từ ngày 8 tháng 12 năm 1953 đến năm 1960, ở Viện Sử học từ năm 1960 đến tháng 12 năm 1999 nghỉ hưu. Công tác Đảng từ năm 1953, Đảng ủy viên Đảng ủy Ủy ban Khoa học Nhà nước (nay là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) 1959-1960.