Tọa đàm khoa học: A la route des sauvages (Trên đường Mọi): Sự khai phá của mối liên hệ phát triển Bình Định-Kontum vào cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX

12/03/2019
Những thay đổi của xã hội Việt Nam trong khoảng thời gian cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, đã được tác giả chọn địa bàn phía Nam Trung Bộ tthuộc các tỉnh Bình Định, Phú Yên và một số tỉnh khác để nghiên cứu, khảo sát, trong đó tập trung vào chính sách cai trị của người Pháp áp đặt trên địa bàn này.

Ngày 21 tháng 3 năm 2019, tại Viện Sử học-38 Hàng Chuối-Hà Nội, GS.TSKH.Thomas Engelbert- Đại học Hamburg, CHLB Đức, đã có buổi thuyết trình với chủ đề: “A la route des sauvages (Trên đường Mọi). Sự khai phá của mối liên hệ phát triển Bình Định-Kontum vào cuối thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20“. Tham dự buổi Tọa đàm có PGS-TS Đinh Quang Hải-Viện trưởng Viện Sử học; PGS-TS Trần Thị Vinh-cán bộ Phòng Nghiên cứu Lịch sử Cổ Trung đại Việt Nam-Viện Sử học; PGS-TS Võ Kim Cương, cùng đông đảo các cán bộ nghiên cứu của Viện Sử học.

  

 

Vào nửa cuối những năm 1880, những khâm sứ Pháp đầu tiên đến Quy Nhơn để phát triển một hệ thống thống tri mới theo tinh thần hiệp ước Patenôtre (1883), tức là xây dựng nên hầu như từ con số không những móc nối cơ bản của một chính quyền và cơ sở hạ tầng thuộc địa phù hợp với mức độ phát triển của thời kỳ ấy. Về cơ bản, những nét đặc chưng của bộ máy chính quyền đó đã được phác thảo theo những mô hình, kinh nghiệm và kết quả khả quan mà chính quyền Nam Kỳ đã thu được trong bốn, năm thập niên trước đây. Bên cạnh đó cũng có những cách biệt và những phương pháp hiệu nghiệm đặc biệt để đối phó với những điều kiện cụ thể của mỗi xứ, tỉnh, vùng khác nhau.   

       

 

Việc cơ bản trước hết là phải sắp xếp bộ máy chính quyền, ví dụ tổ chức bộ máy thu thuế, dùng một phần để xây dựng nên những công trình công ích của khâm xứ Bình-Phú (Bình Định, Phú Yên), như đường sá, cầu, cảng, các tòa nhà chính quyền, các trạm xá và trường học. Cũng phải có một chính sách hợp lý đối với các tôn giáo khác nhau, bởi vì trong khi dân Công giáo đã lánh nạn ở khu Pháp và giúp Pháp chống Văn Thần, sau khi khởi nghĩa bị thất bại, họ vẫn đòi hỏi những đặc quyền, đặc lợi dẫn đến những xích mích, trắc trở tại các địa phương khác nhau.

 

 

Thế nhưng trước khi xây hay là song song với việc xây dựng phải tiếp tục bình định đã, tức là loại trừ những phần tử còn lại của khởi nghĩa Văn Thần, ẩn núp trong những vùng tiếp giáp giữa đồng bằng và cao nguyên hay là chạy trốn trực tiếp lên vùng cao sống rải rác ở các làng dân tộc, thỉnh thoảng dẫn các bộ tộc xuống dưới trong những cuộc cướp phá các làng người Kinh ở  vùng tiếp giáp với vùng cao. Muốn tiêu diệt nạn cướp phá đó, nhất là nạn cướp của người Kinh và các dân tộc bị bắt làm nô lệ và bị bán sang bên Lào, Căm-pu-chia, chính quyền Khâm sứ chưa thể dựa vào quân lực và tài chánh hạn chế của mình được để bình định một vùng mênh mông bao la, hẻo lánh, sâu xa.

 

Phải đi từng bước một. Trước tiên cần có thông tin về tình hình cụ thể ở các địa phương tiếp giáp với vùng cao, rồi nhất định cần sự ủng hộ về tinh thần và sự giúp đỡ trực tiếp và gián tiếp của các quan lại, binh lính nhà Nguyễn ở địa vị tỉnh, huyện, trấn, và cũng cần một chính sách hợp lý đối với vùng cao theo nhu cầu và khả năng của chính quyền lúc ấy.

 

 

Nhà Nguyễn đã có một hệ thống cai trị ở vùng cao của Bình Định và Phú Yên: Sơn Phòng Trấn. Đó là cái gì? Nó có hiệu nghiệm không? Chính quyền thuộc địa nên tiếp tục sử dùng hay là bãi bỏ nó?         

 

Đó là những câu hỏi hóc búa của các Khâm sứ Pháp ở Bình Phú trong những năm 1880 và 1890. Trả lời những câu hỏi đó thế nào cũng sẽ dẫn đến một kết quả nhất định: phải phác thảo và từng bước đưa vào thực tế một chính sách hợp lý, hiệu nghiệm đối với vùng cao và các dân tộc sinh sống ở trên đó. Thêm vào đó, bởi vì Hội Thừa Sai Ba Lê đã cai quản và chuyển đạo ở vùng Kontum từ những năm 1850, chính sách dân tộc lại gắn liền với chính sách tôn giáo.

 

 

P.V

Giáo sư, Tiến Sĩ Phạm Xuân Nam (1934-2019) (08/04/2019)

GS.TS. Phạm Xuân Nam sinh ngày 28 tháng 6 năm 1934 tại làng Phù Lưu, xã Tân Hồng, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay là khu phố Phù Lưu, phường Đông Ngàn, thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh)