CHUẨN MỰC ỨNG XỬ CỦA CƯ DÂN THĂNG LONG - HÀ NỘI VÀ NHỮNG GỢI MỞ CHO VIỆC XÂY DỰNG BỘ TIÊU CHÍ THANH LỊCH, VĂN MINH
Thanh lịch, văn minh từ lâu đã được sử dụng để nhận diện những giá trị văn hóa gắn với người Hà Nội. Trong nhận thức xã hội, những giá trị ấy thường được biểu hiện qua lời ăn tiếng nói, cách giao tiếp, trang phục, nếp sống và thái độ ứng xử. Tuy nhiên, việc xác định những đặc trưng văn hóa của một cộng đồng cư dân không thể chỉ dựa trên những hình ảnh được lưu giữ trong ký ức hoặc những chuẩn mực được đề cao trong các diễn ngôn văn hóa. Cần xem xét những điều kiện lịch sử đã làm nảy sinh, duy trì và điều chỉnh các chuẩn mực ấy, đồng thời phân biệt giữa những giá trị được xã hội thừa nhận với thực tế đời sống của các nhóm cư dân khác nhau.
Trong nghiên cứu về bản
sắc văn hóa Hà Nội, Nguyễn Văn Chính cho rằng “không có một
bản sắc Hà Nội với tư cách là một thực thể văn hóa xác định, bền vững và bất
biến”. Nếu bản sắc văn hóa không phải một thực thể cố định, thì những giá trị
thường được gắn với người Hà Nội đã hình thành trong điều kiện nào, được thực
hành bởi những chủ thể nào và biến đổi ra sao qua các thời kỳ?
Đối với thanh lịch, văn
minh, vấn đề càng cần được xem xét kỹ lưỡng bởi đây là hai khái niệm không hoàn
toàn đồng nhất. Thanh lịch thường gắn với sự chừng mực, tinh tế trong giao tiếp
và cách thức ứng xử; văn minh có phạm vi rộng hơn, liên quan đến việc tôn trọng
các quy tắc chung, quyền lợi của người khác và trách nhiệm đối với đời sống cộng
đồng. Những nội dung ấy có thể tìm thấy các biểu hiện tương ứng trong lịch sử,
nhưng không có nghĩa chúng đã tồn tại dưới cùng một tên gọi và mang đầy đủ nội
hàm hiện đại.
Với vị thế là trung tâm
chính trị, kinh tế và văn hóa qua nhiều thời kỳ, Thăng Long, Hà Nội là nơi tập
trung nhiều thành phần dân cư, hoạt động nghề nghiệp và thiết chế xã hội. Chính
những đặc điểm ấy tạo nên môi trường giao tiếp rộng mở, đồng thời làm phát sinh
những vấn đề liên quan đến quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng, giữa lợi ích
riêng với lợi ích chung, giữa các tập quán truyền thống với những yêu cầu mới của
đời sống đô thị.
Từ cách tiếp cận lịch sử
đô thị, bài viết tập trung làm rõ mối quan hệ giữa những đặc điểm của môi trường
Thăng Long, Hà Nội với việc hình thành các chuẩn mực ứng xử; phân tích sự biến
đổi của những chuẩn mực ấy trong quá trình phát triển đô thị; trên cơ sở đó nhận
diện những giá trị có thể kế thừa và vận dụng trong việc xây dựng người Hà Nội
thanh lịch, văn minh hiện nay.
1. Môi trường đô thị
Thăng Long, Hà Nội và những chuẩn mực ứng xử
Lịch sử Thăng Long, Hà Nội
gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của một trung tâm chính trị có
quy mô và vị thế đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Việc nhà Lý định đô tại Thăng
Long năm 1010 tạo điều kiện tập trung bộ máy quản lý nhà nước, quân đội, quan lại
và những hoạt động phục vụ triều đình. Tuy nhiên, sự phát triển của Thăng Long
không chỉ được quyết định bởi vị thế kinh đô. Bên cạnh không gian chính trị còn
hình thành những khu vực cư trú, sản xuất và trao đổi hàng hóa, từng bước tạo
nên một kết cấu đô thị với nhiều thành phần dân cư và hoạt động xã hội.
Mối quan hệ giữa thành
và thị là một đặc điểm cần chú ý khi xem xét lịch sử đô thị Thăng Long. Trong
các thế kỷ XVII–XIX, khu phố phường buôn bán và thủ công nghiệp phía đông kinh
thành được xác định là “một nhân lõi kinh tế không thể thiếu được” của khu vực
thị dân gian. Điều này cho thấy đời sống đô thị không chỉ là những hoạt động của triều đình và tầng lớp quan lại, mà còn là hơi thở của nhịp sống đời thường của những người bình dân. Đó là những người thợ thủ công, thương nhân, người làm dịch vụ và các nhóm dân cư bình dân cũng tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành diện mạo kinh tế, xã hội của kinh thành.
Việc tổ chức không gian
cư trú được ghi nhận khá sớm trong chính sử. Đại Việt sử ký toàn thư
chép rằng năm 1230, triều Trần chia kinh thành Thăng Long thành 61 phường. Sự kiện phản ánh việc phân chia và quản lý các đơn vị cư trú trong phạm
vi kinh thành, đồng thời cho thấy phường trước hết là một đơn vị tổ chức không
gian và quản lý dân cư. Không nên đồng nhất ngay phường thời Trần với những phố
chuyên nghề được ghi nhận phổ biến trong các thế kỷ sau.
Đến thời Lê, hoạt động sản
xuất và trao đổi hàng hóa ở kinh thành được phản ánh rõ hơn trong thư tịch. Dư
địa chí của Nguyễn Trãi ghi nhận những phường gắn với sản xuất và kinh
doanh các mặt hàng khác nhau, trong đó có phường Tàng Kiếm
làm đồ phục vụ nghi lễ và sinh hoạt, phường Hàng Đào nhuộm điều, phường Tả
Nhất làm quạt. Những ghi chép ấy cho thấy sự tập trung các hoạt động nghề nghiệp tại
kinh thành đã hình thành từ khá sớm, mặc dù chưa đủ để xác định toàn bộ cơ cấu
tổ chức và phạm vi cư trú của từng phường.
Sang các thế kỷ
XVII–XVIII, hoạt động kinh tế đô thị phát triển với sự hiện diện của nhiều phố
nghề và mạng lưới trao đổi hàng hóa. Các ghi chép của thương nhân, giáo sĩ
phương Tây cùng những tác phẩm địa chí, ký sự trong nước phản ánh sự đông đúc của
cư dân và tính đa dạng của các hoạt động sản xuất, buôn bán. Trong một ghi chép
được dẫn lại qua nghiên cứu về phố phường, khu vực này được mô tả là nơi “đầy ắp
những thợ thủ công và thương nhân”. Dù các ghi chép của người nước ngoài có thể chịu ảnh hưởng của cách nhìn
và mục đích quan sát riêng, chúng vẫn cung cấp những thông tin có giá trị về đời
sống kinh tế của Thăng Long trong thời kỳ này.
Sự phát triển của hoạt động
thương mại còn được phản ánh qua tính chuyên môn hóa của các phố nghề. Hàng Đào
gắn với nhuộm và buôn bán tơ lụa, Hàng Bạc với hoạt động kim hoàn, Hàng Trống với
một số nghề thủ công, Hàng Gai với hoạt động buôn bán và sản xuất hàng hóa. Tuy
nhiên, tính chuyên nghề không đồng nghĩa với việc mỗi phố chỉ có duy nhất một
nghề hoặc một nhóm cư dân. Các hoạt động sản xuất, kinh doanh và cư trú thường
đan xen, thay đổi theo nhu cầu thị trường và điều kiện xã hội.
Một bộ phận đáng kể thợ
thủ công và thương nhân tại Thăng Long vốn có nguồn gốc từ các địa phương khác.
Từ những làng nghề ở nhiều vùng quê, họ tìm đến kinh thành để sinh sống, lập
nghiệp, mang theo kỹ năng sản xuất, những mối liên kết đồng hương cùng các tín
ngưỡng và tập quán sinh hoạt riêng, góp phần làm phong phú thêm đời sống kinh tế,
xã hội và văn hóa của chốn kinh kỳ. Những cộng đồng có nguồn gốc từ Đan Loan,
Trâu Khê, Định Công, Nhị Khê và nhiều làng nghề khác đã góp phần tạo nên diện mạo
phố phường Thăng Long, Hà Nội.
Quá trình hội tụ dân cư
không chỉ làm gia tăng quy mô dân số mà còn thúc đẩy sự tiếp xúc, giao lưu giữa
những cộng đồng khác nhau về nguồn gốc, nghề nghiệp và tập quán sinh hoạt.
Trong môi trường đô thị ấy, các mối quan hệ xã hội dần vượt ra ngoài phạm vi
gia đình, dòng họ và làng xã, được mở rộng thông qua hoạt động sản xuất, giao
thương và những sinh hoạt chung. Sự gặp gỡ giữa những người vốn không có quan hệ
thân thuộc đã làm nảy sinh nhu cầu xây dựng lòng tin, tôn trọng các thỏa thuận
và xác lập những quy tắc ứng xử phù hợp với đời sống cộng đồng.
Cùng với sự phát triển của
hoạt động thương mại, những quan hệ xã hội có nguồn gốc từ làng xã vẫn tiếp tục
được duy trì trong các phường nghề và cộng đồng đồng hương. Các mối liên kết
truyền thống đan xen với những quan hệ hình thành từ hoạt động sản xuất, buôn
bán, đồng thời chịu ảnh hưởng của trật tự đẳng cấp và các thiết chế quản lý
đương thời. Sự kết hợp ấy góp phần tạo nên tính chất đa dạng của đời sống xã hội
Thăng Long, nơi những tập quán được mang đến từ các địa phương vừa được gìn giữ,
vừa từng bước điều chỉnh trong quá trình thích ứng với môi trường kinh thành.
Đây là một đặc điểm quan trọng khi xem xét sự hình thành các chuẩn mực ứng xử. Những
quy tắc được cộng đồng coi trọng có thể góp phần duy trì trật tự sinh hoạt,
nhưng cũng có thể bảo vệ lợi ích của một nhóm người hoặc củng cố những quan hệ
bất bình đẳng.
Tính chất đa dạng và phức
hợp của môi trường đô thị còn thể hiện ở sự phân bố các nhóm dân cư trong không
gian Thăng Long, Hà Nội. Bên cạnh khu phố phường buôn bán phía đông kinh thành
là những phường thủ công, làng nghề và khu vực sản xuất nông nghiệp ở vùng phụ
cận. Quanh Hồ Tây có các địa điểm sản xuất giấy, dệt lĩnh, đúc đồng; phía tây
và tây nam kinh thành có những khu vực trồng hoa, cây thuốc và các sản phẩm phục
vụ nhu cầu đô thị.
Sự đan xen giữa sản xuất
nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương mại cho thấy ranh giới giữa thành thị với
nông thôn trong lịch sử Thăng Long không hoàn toàn tách biệt. Những người đến kinh
thành sinh sống vẫn duy trì quan hệ với quê quán, đồng thời tham gia những hoạt
động kinh tế và xã hội mới. Vì vậy, văn hóa đô thị Thăng Long được hình thành
trong quá trình tiếp xúc và điều chỉnh giữa nhiều hình thức tổ chức đời sống,
chứ không đơn thuần là sự thay thế văn hóa làng xã bằng một lối sống thị dân thống
nhất.
Môi trường cư trú tập
trung cũng làm phát sinh những vấn đề liên quan đến việc sử dụng không gian
chung. Đường ngõ, chợ búa, bến sông và các địa điểm giao dịch là những nơi nhiều
người cùng tham gia hoạt động. Việc chiếm dụng lối đi, gây cản trở giao thông
hoặc tìm cách độc quyền những điều kiện kinh doanh có thể ảnh hưởng trực tiếp đến
quyền lợi của người khác.
Trong Hồng Đức thiện
chính thư, điều 176 đề cập đến việc ngăn chặn hành vi tự ý chiếm dụng đất
đai, cản trở lối đi chung; điều 177 đặt ra trách nhiệm liên quan đến việc mở rộng
đường ngõ. Điều 317 tiếp tục đề cập đến hoạt động chợ và việc hạn chế những hành vi
gây cản trở giao dịch. Những quy định này phản ánh nhu cầu điều chỉnh quan hệ giữa lợi ích cá
nhân với điều kiện sinh hoạt chung trong xã hội truyền thống.
Các điều khoản trong Hồng
Đức thiện chính thư, với tính chất là một tập hợp văn bản pháp luật được
hình thành và lưu truyền qua nhiều thời kỳ, phản ánh những quan niệm và yêu cầu
của nhà nước quân chủ trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội. Mặc dù không trực
tiếp ghi chép về đời sống cư dân Thăng Long, những quy định này vẫn cung cấp cơ
sở để nhận diện các nguyên tắc quản lý và những chuẩn mực ứng xử được pháp luật
đương thời đề cao, qua đó góp phần làm sáng tỏ bối cảnh thể chế chi phối đời sống
xã hội kinh thành.
Một trường hợp cụ thể tại
Hà Nội cho thấy rõ hơn sự va chạm giữa tập quán nghề nghiệp với quyền lợi của
cư dân. Văn bia Thân cấm khử tệ, lập năm Tự Đức thứ 34 (1881) tại khu vực
Ô Quan Chưởng, ghi nhận tình trạng những gia đình có tang bị gây sức ép trong
việc thuê người phục vụ tang lễ. Trước những hành vi sách nhiễu, cư dân đã kiến
nghị chính quyền can thiệp. Lệnh cấm được ghi trên bia quy
định rằng “Hễ có việc tống táng thì để cho tang chủ tùy nghi mà làm, nếu có người
ngoài đến giúp thì lại càng tiện; hoặc thuê phu thì không nhất thiết phải thuê
người sở tại”. Đằng sau những quy định ấy là sự xung đột giữa tập quán hành nghề của một
bộ phận cư dân với quyền lợi của những gia đình có nhu cầu tổ chức tang lễ. Việc
cư dân kiến nghị và chính quyền ban hành lệnh cấm cho thấy nhu cầu bảo vệ quyền
lựa chọn của người sử dụng dịch vụ và giới hạn những hành vi lợi dụng tập quán
cộng đồng để trục lợi. Qua đó, những chuẩn mực ứng xử không chỉ được thể hiện
trong các quan niệm đạo đức truyền thống mà còn từng bước được xác lập thông
qua việc giải quyết những xung đột lợi ích cụ thể, hướng tới sự tôn trọng quyền
lựa chọn và bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi người.
Bên cạnh những xung đột
lợi ích, điều kiện cư trú cũng đặt ra yêu cầu về trật tự và an toàn đô thị. Các
ghi chép về Thăng Long trong những thế kỷ XVII–XVIII cho thấy sự tồn tại của hoạt
động canh phòng đường phố và những quy định kiểm soát
việc đi lại vào ban đêm. Ghi chép của Dampier xác nhận việc bố trí người canh
gác và kiểm tra người qua lại tại các tuyến phố.
Những biện pháp ấy phản
ánh nhu cầu duy trì an ninh trong môi trường cư trú tập trung. Tuy nhiên, việc
kiểm soát trật tự trong xã hội truyền thống còn gắn với quyền lực cưỡng chế và
những phương thức xử lý không phù hợp với quan niệm pháp quyền hiện đại. Vì vậy,
giá trị có thể rút ra không phải là sự duy trì nguyên vẹn những biện pháp quản
lý cũ, mà là nhận thức về sự cần thiết của các quy tắc chung nhằm bảo đảm an
toàn cho cộng đồng.
Mặt khác, những ghi chép
về điều kiện sinh hoạt của cư dân cho thấy Thăng Long, Hà Nội không phải lúc
nào cũng có cảnh quan và trật tự tương ứng với hình ảnh một kinh thành phồn
hoa. Trong các thế kỷ XIX, nhiều khu phố có mật độ cư trú cao, đường sá chật hẹp
và điều kiện vệ sinh hạn chế. Những mô tả về khu vực Hàng
Khay, ven Hồ Hoàn Kiếm và các phố thủ công cho thấy sự hiện diện của những
nhóm lao động nghèo, nhà ở chật chội và các vấn đề môi trường.
Các ghi chép này cần được
xem xét trong bối cảnh và từ vị trí quan sát của người viết, nhất là đối với tư
liệu do người Pháp thực hiện. Tuy nhiên, chúng có giá trị bổ sung một phương diện
thường ít được chú ý khi bàn về văn hóa Hà Nội. Đời sống đô thị không chỉ có những
biểu hiện của sự phồn thịnh và tinh tế, mà còn bao gồm tình trạng nghèo khó, bất
bình đẳng và những vấn đề về điều kiện cư trú.
Từ đây có thể thấy việc
xây dựng các chuẩn mực văn minh không đơn thuần là yêu cầu đối với hành vi cá
nhân. Nó còn liên quan đến khả năng tổ chức không gian, cung cấp những điều kiện
sinh hoạt chung và bảo đảm quyền lợi của các nhóm cư dân. Một đô thị có truyền
thống văn hóa lâu đời vẫn có thể tồn tại những vấn đề về vệ sinh, trật tự và an
toàn; ngược lại, việc giải quyết các vấn đề ấy cần sự kết hợp giữa trách nhiệm
cá nhân, hoạt động cộng đồng và quản lý nhà nước.
Cùng với hoạt động kinh
tế và tổ chức không gian cư trú, vị thế trung tâm chính trị, văn hóa còn tạo điều
kiện tập trung giới trí thức và hình thành những thiết chế giáo dục, tín ngưỡng.
Trong lịch sử Thăng Long, Văn Miếu, Quốc Tử Giám và các thiết chế liên quan đến
khoa cử góp phần duy trì những giá trị gắn với học vấn và lễ nghĩa. Tuy nhiên,
cơ hội tiếp cận giáo dục và địa vị xã hội của các nhóm cư dân không đồng đều.
Vì vậy, cần phân biệt những giá trị được giới trí thức đề cao với thực tế văn
hóa của toàn bộ cư dân đô thị.
Văn bia Thọ Xương
tiên hiền từ vũ bi ký, lập năm Minh Mệnh thứ 19 (1838), ghi nhận việc xây dựng
nơi thờ phụng tiên hiền của giới khoa mục tại huyện Thọ Xương. Văn bia xác định
“Mong trở thành người hiền là chuẩn đích của sự học; thờ phụng tiên hiền là
phép tắc của lễ”, đồng thời nhấn mạnh mục đích “Trên thì noi theo phong độ và ý
chí của tiên hiền, dưới thì khuyến khích thế hệ mai sau trau giồi tiến tới”.
Học vấn và sự tu dưỡng đạo
đức được đề cao như những giá trị gắn bó mật thiết trong đời sống của giới trí
thức Nho học Thăng Long. Việc xây dựng nơi thờ phụng tiên hiền vừa thể hiện sự
tôn kính đối với những người có học vấn và đức hạnh, vừa góp phần duy trì truyền
thống khuyến học, khuyến thiện, lấy sự tu dưỡng của các thế hệ đi trước làm
khuôn mẫu và động lực khích lệ những thế hệ tiếp nối. Qua đó, những thiết chế
văn hóa của giới khoa mục đã góp phần bồi đắp các chuẩn mực đạo đức và tinh thần
trọng học trong đời sống văn hóa kinh thành.
Một trường hợp khác là
văn bia Ngọc Sơn Đế quân từ ký, lập năm Thiệu Trị thứ 3 (1843). Văn bia
ghi nhận Hội Hướng Thiện “vốn do những người trong khoa mục thành lập”, ở thời
kỳ đầu “chủ yếu nhằm cố gắng làm những việc đem lại lợi ích cho người”. Nội dung này cho thấy hoạt động của giới trí thức không chỉ giới hạn
trong học tập và khoa cử mà còn gắn với việc tổ chức những hoạt động có mục
đích xã hội.
Từ những trường hợp
trên, có thể nhận diện vai trò của các thiết chế văn hóa trong việc truyền đạt
và duy trì những chuẩn mực ứng xử. Các thiết chế ấy tạo ra không gian để những
người có chung mối quan tâm tập hợp, tổ chức hoạt động và xác lập những giá trị
được cộng đồng thừa nhận. Tuy nhiên, chúng cũng phản ánh sự phân tầng xã hội và
những giới hạn trong việc tham gia đời sống văn hóa truyền thống.
Như vậy, môi trường đô
thị Thăng Long, Hà Nội đã tạo ra những điều kiện đa dạng cho việc hình thành
các chuẩn mực ứng xử. Sự tập trung quyền lực và hội tụ dân cư làm mở rộng phạm
vi giao tiếp; hoạt động sản xuất, thương mại đặt ra yêu cầu điều chỉnh quan hệ
lợi ích; không gian cư trú tập trung làm xuất hiện những vấn đề về trật tự, an
toàn và điều kiện sinh hoạt chung; các thiết chế giáo dục, văn hóa góp phần duy
trì những giá trị gắn với học vấn và trách nhiệm cộng đồng.
Tuy nhiên, những điều kiện
ấy không tự động tạo nên một cộng đồng cư dân có nếp sống thanh lịch, văn minh
đồng nhất. Chúng vừa tạo ra khả năng hình thành những chuẩn mực ứng xử, vừa làm
xuất hiện những xung đột và khác biệt cần được điều chỉnh. Chính trong quá
trình giải quyết các vấn đề của đời sống đô thị, những chuẩn mực ứng xử mới được
xác lập, thực hành và từng bước biến đổi.
2. Sự biến đổi của các
chuẩn mực ứng xử trong đời sống đô thị Hà Nội
Những chuẩn mực ứng xử
hình thành trong môi trường đô thị không tồn tại độc lập với điều kiện tổ chức
đời sống. Khi cơ cấu dân cư, hoạt động kinh tế, không gian cư trú và thiết chế
quản lý thay đổi, các quy tắc điều chỉnh quan hệ xã hội cũng phải được xem xét
lại. Vì vậy, việc nhận diện thanh lịch, văn minh của người Hà Nội không thể chỉ
dựa trên những chuẩn mực được ghi nhận trong một giai đoạn lịch sử, mà cần làm
rõ quá trình kế thừa, điều chỉnh và thay thế những hình thức ứng xử đã có.
Trong xã hội truyền thống,
nhiều quan hệ cộng đồng được tổ chức trên cơ sở gia đình, dòng họ, phường nghề,
giáp, hội và nhóm đồng hương. Những tổ chức này duy trì các quy ước nhằm điều
chỉnh quan hệ giữa thành viên, tổ chức hoạt động tín ngưỡng và phân chia trách
nhiệm đối với công việc chung. Tuy nhiên, các quy ước ấy thường có phạm vi áp dụng
giới hạn, gắn với tư cách thành viên và những quan hệ thứ bậc cụ thể.
Trường hợp cộng đồng Hoa
Lộc tại phố Hàng Đào cho thấy sự tồn tại của những quan hệ đồng hương trong môi
trường đô thị. Những người có nguồn gốc từ làng Đan Loan, Hải Dương, đến kinh
thành sinh sống, hành nghề và buôn bán vẫn duy trì những sinh hoạt cộng đồng gắn
với quê quán. Văn bia Đan Loan Hoa Lộc thị bi ký, lập năm Bảo Đại thứ 4
(1929), ghi nhận việc xem xét, điều chỉnh các quy ước đã được duy trì từ trước.
Sự biến đổi của hoàn cảnh xã hội đã đặt ra yêu cầu điều chỉnh những quy ước
vốn được duy trì qua nhiều thế hệ trong cộng đồng. Xuất phát từ nhận thức ấy,
văn bia có đoạn: “Thế nhưng đời có khi thịnh khi suy khác nhau, việc cũng có điều
nên theo nên bỏ, không giống nhau”, đồng thời xác định “Cho nên việc gì thích hợp
với thời trước, mà không thích hợp với thời nay, tất phải châm chước sửa đổi
cho hợp thời”. Quan niệm này phản ánh khả năng thích ứng của cộng đồng cư dân trước những
biến chuyển của đời sống, trong đó việc gìn giữ truyền thống luôn gắn liền với
sự lựa chọn, điều chỉnh những quy định và tập quán cho phù hợp với điều kiện thực
tế.
Việc điều chỉnh các quy
ước của cộng đồng Hoa Lộc diễn ra trong bối cảnh Hà Nội có nhiều chuyển biến
sâu sắc về tổ chức hành chính, không gian cư trú và hoạt động kinh tế từ cuối
thế kỷ XIX, phản ánh sự thích ứng của những cộng đồng đồng hương trước những
thay đổi của môi trường đô thị. Trước những thay đổi của môi trường đô thị, cộng
đồng đồng hương này đã từng bước điều chỉnh các quy định và tập quán được duy
trì qua nhiều thế hệ, thể hiện sự linh hoạt trong việc dung hòa giữa gìn giữ
truyền thống với những yêu cầu mới của đời sống xã hội.
Bên cạnh khả năng tự điều
chỉnh, các chuẩn mực ứng xử còn biến đổi thông qua sự can thiệp của chính quyền
và những thay đổi trong phương thức quản lý xã hội. Văn bia Thân
cấm khử tệ năm 1881 cho thấy khi một tập quán nghề nghiệp bị lợi dụng để
gây thiệt hại cho cư dân, việc kiến nghị và ban hành lệnh cấm trở thành phương
thức giải quyết xung đột. Nếu trường hợp cư dân Hoa Lộc phản ánh sự điều chỉnh
từ bên trong cộng đồng, thì trường hợp cư dân Ô Quan Chưởng cho thấy vai trò của
quyền lực nhà nước trong việc giới hạn những hành vi xâm phạm lợi ích của người
khác.
Từ hai trường hợp này,
có thể nhận thấy các chuẩn mực ứng xử không chỉ được duy trì bằng sự giáo dục đạo
đức hoặc những quan niệm về lễ nghĩa. Chúng còn gắn với quá trình thương lượng
lợi ích, giải quyết tranh chấp và xác lập những quy tắc có khả năng điều chỉnh
hành vi trong thực tế.
Sự biến đổi của các chuẩn
mực ứng xử diễn ra rõ hơn khi Hà Nội chuyển từ một đô thị truyền thống sang đô
thị hiện đại. Từ cuối thế kỷ XIX, việc thiết lập bộ máy quản lý thuộc địa, mở rộng
đường phố, xây dựng công trình công cộng và tổ chức lại những khu vực cư trú đã
làm thay đổi điều kiện sinh hoạt của cư dân. Bên cạnh khu phố buôn bán, thủ
công truyền thống từng bước hình thành những không gian đô thị mới, gắn với hoạt
động hành chính, thương mại, giáo dục và dịch vụ.
Sự phát triển của các
không gian ấy làm mở rộng phạm vi tiếp xúc giữa những nhóm cư dân khác nhau. Những
quan hệ xã hội trước đây thường được điều chỉnh trong phạm vi gia đình, phường
nghề hoặc nhóm đồng hương ngày càng phải đặt trong một môi trường có nhiều chủ
thể cùng tham gia hoạt động. Việc sử dụng đường phố, phương tiện giao thông, chợ,
công trình công cộng và những cơ sở dịch vụ đòi hỏi các quy tắc có phạm vi áp dụng
rộng hơn những quy ước riêng của từng cộng đồng.
Tuy nhiên, sự thay đổi về
không gian và phương thức quản lý không đồng nghĩa với việc những quan hệ truyền
thống lập tức mất đi. Các nhóm đồng hương, phường nghề và thiết chế tín ngưỡng
vẫn tiếp tục tồn tại, đồng thời có những điều chỉnh để thích ứng với hoàn cảnh
mới. Vì vậy, quá trình hiện đại hóa đô thị Hà Nội cần được xem là sự đan xen giữa
những yếu tố kế thừa và biến đổi, thay vì sự thay thế hoàn toàn một hình thức tổ
chức đời sống bằng hình thức khác.
Một vấn đề quan trọng
khác là sự thay đổi trong cách nhận diện chủ thể của văn hóa Hà Nội. Trong nhiều
cách diễn giải, thanh lịch thường được gắn với tầng lớp thị dân lâu đời, đặc biệt
là giới trí thức, công chức và những gia đình có điều kiện tiếp cận các hình thức
sinh hoạt văn hóa được coi trọng. Tuy nhiên, việc lấy những đặc điểm của một
nhóm xã hội làm đại diện cho toàn bộ cộng đồng cư dân đã đặt ra những giới hạn
trong nhận thức về bản sắc đô thị.
Nguyễn Văn Chính cho rằng “Không có cơ sở để lấy văn hóa và lối sống của
nhóm ‘tinh hoa’ này làm đại diện cho văn hóa của một thành phố”. Trong lịch sử Thăng Long, Hà Nội,
bên cạnh giới khoa mục, quan lại và những tầng lớp có điều kiện tiếp cận các
thiết chế văn hóa truyền thống còn có đông đảo thợ thủ công, thương nhân, người
lao động và các cộng đồng dân cư đến từ nhiều địa phương. Mỗi nhóm cư dân, với
những điều kiện sinh sống, hoạt động nghề nghiệp và tập quán riêng, đã góp phần
tạo nên diện mạo văn hóa đa dạng của kinh thành. Thanh lịch, văn minh vì thế được
hình thành và biểu hiện trong nhiều môi trường xã hội khác nhau, gắn với sự
giao lưu, tiếp biến và điều chỉnh những chuẩn mực ứng xử qua các thời kỳ.
Lịch sử Thăng Long, Hà Nội
cho thấy thành phố luôn có sự hiện diện của nhiều nhóm dân cư khác nhau. Bên cạnh
giới quan lại, nho sĩ là những người thợ thủ công, thương nhân, người làm thuê
và những cộng đồng đến từ các địa phương. Sự đa dạng ấy tiếp tục được mở rộng
trong quá trình đô thị hóa hiện đại, là bởi “văn hóa Hà Nội luôn được bồi đắp
và biến đổi do tính năng động dân số học của các lớp người di cư đến thành phố”. Những dòng người di cư đến Hà Nội qua các thời kỳ đã góp phần làm phong
phú đời sống văn hóa đô thị. Mang theo những kinh nghiệm, tập quán và phương thức
sinh hoạt từ quê hương, họ vừa tiếp nhận những giá trị văn hóa đã hình thành tại
kinh thành, vừa bổ sung những yếu tố mới, tạo nên sự giao thoa và tiếp biến văn
hóa không ngừng trong quá trình phát triển của Thăng Long, Hà Nội.
Sự đa dạng về nguồn gốc
cư dân đã góp phần tạo nên những sắc thái riêng trong đời sống văn hóa Thăng
Long, Hà Nội. Qua quá trình hội tụ, giao lưu và tiếp biến giữa các cộng đồng,
những giá trị văn hóa được mang đến từ nhiều vùng miền từng bước hòa nhập, bổ
sung và tác động lẫn nhau, góp phần hình thành diện mạo văn hóa đô thị phong
phú, vừa mang dấu ấn của các cộng đồng cư dân, vừa phản ánh những đặc điểm của
môi trường kinh thành.
Sau năm 1954, những thay
đổi về thể chế chính trị, tổ chức kinh tế và quản lý xã hội tiếp tục tác động đến
đời sống cư dân. Trong điều kiện kinh tế kế hoạch hóa, các khu tập thể, cơ
quan, đơn vị công tác và những tổ chức dân cư trở thành các không gian quan trọng
của sinh hoạt cộng đồng. Những quan hệ xã hội mới hình thành bên cạnh các quan
hệ gia đình, làng xóm và nghề nghiệp đã có từ trước.
Từ thời kỳ Đổi mới, sự
phát triển kinh tế thị trường, mở rộng không gian đô thị và gia tăng hoạt động
giao lưu tiếp tục làm thay đổi điều kiện sống của cư dân Hà Nội. Việc điều chỉnh
địa giới hành chính năm 2008 càng làm cho không gian Thủ đô bao gồm nhiều khu vực
có lịch sử cư trú, hoạt động kinh tế và đặc điểm văn hóa khác nhau.
Trong điều kiện ấy, việc
xác định thanh lịch, văn minh như những phẩm chất chỉ thuộc về một nhóm cư dân
nội thành hoặc những gia đình đã sinh sống lâu đời tại Hà Nội không còn phù hợp.
Nguồn gốc địa phương, thời gian cư trú, giọng nói hoặc sự quen thuộc với những
tập quán truyền thống không thể tự nó trở thành căn cứ đánh giá phẩm chất văn
hóa của một cá nhân.
Đồng thời, sự phát triển
của đời sống hiện đại cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với chuẩn mực ứng xử.
Những quan hệ xã hội không chỉ diễn ra tại gia đình, nơi làm việc, đường phố hoặc
các không gian công cộng, mà còn mở rộng sang môi trường số. Việc sử dụng thông
tin, bảo vệ quyền riêng tư, tôn trọng sự khác biệt và thực hiện trách nhiệm
trong giao tiếp trực tuyến trở thành những nội dung cần được xem xét trong phạm
vi văn hóa ứng xử hiện nay.
Những yêu cầu này không
nhất thiết có hình thức tương ứng trong xã hội truyền thống. Tuy nhiên, chúng
có thể được tiếp cận từ các nguyên tắc về sự tôn trọng người khác, giới hạn của
hành vi cá nhân và trách nhiệm đối với cộng đồng. Sự kế thừa vì vậy không chỉ
là việc duy trì những tập quán đã có, mà còn bao gồm khả năng phát triển những
giá trị phù hợp với điều kiện xã hội mới.
Nhìn từ lịch sử đô thị,
sự biến đổi của các chuẩn mực ứng xử tại Hà Nội thể hiện trên hai phương diện
có quan hệ mật thiết. Một mặt, những quy tắc được hình thành trong các cộng đồng
truyền thống tiếp tục được duy trì hoặc điều chỉnh trước những thay đổi của đời
sống. Mặt khác, sự mở rộng không gian đô thị và tính đa dạng của cư dân đặt ra
nhu cầu xác lập những chuẩn mực chung, có khả năng áp dụng đối với các chủ thể
khác nhau trên cơ sở pháp luật, quyền công dân và sự bình đẳng về nhân phẩm.
Đây cũng là cơ sở để nhận
diện những giá trị có thể kế thừa từ lịch sử mà không đồng nhất việc xây dựng
người Hà Nội thanh lịch, văn minh với sự phục hồi nguyên vẹn những khuôn mẫu ứng
xử truyền thống.
3. Nhận diện giá trị cốt
lõi và gợi mở xây dựng tiêu chí người Hà Nội thanh lịch, văn minh
Từ những chứng cứ lịch sử
đã khảo sát, có thể thấy thanh lịch, văn minh của người Hà Nội không nên được
nhận diện như một hệ thống phẩm chất cố định, được hình thành từ quá khứ và
truyền lại nguyên vẹn qua các thế hệ. Những chuẩn mực ứng xử luôn gắn với điều
kiện tổ chức đời sống, các quan hệ xã hội và phương thức điều chỉnh lợi ích
trong từng thời kỳ. Vì vậy, việc kế thừa cần tập trung vào những nguyên tắc có
khả năng tiếp tục phát huy, đồng thời phân biệt chúng với những hình thức thực
hành mang giới hạn lịch sử.
Trên cơ sở đó, có thể
xác định năm phương diện chủ yếu để tham khảo trong việc xây dựng tiêu chí người
Hà Nội thanh lịch, văn minh hiện nay.
Thứ nhất, sự chừng mực và tôn trọng người khác trong giao tiếp, ứng xử. Trong xã hội truyền thống, những yêu
cầu về lời nói và hành vi thường được thể hiện thông qua quan niệm lễ nghĩa.
Tuy nhiên, các quy tắc ấy còn gắn với quan hệ thứ bậc, địa vị và sự phân biệt
giới tính. Vì vậy, giá trị có thể kế thừa không phải toàn bộ khuôn mẫu ứng xử
truyền thống, mà là nguyên tắc tôn trọng con người, hạn chế những hành vi xúc
phạm hoặc gây tổn hại cho người khác.
Trong đời sống hiện nay,
sự thanh lịch cần được thể hiện qua thái độ giao tiếp phù hợp với hoàn cảnh, sử
dụng ngôn ngữ có văn hóa, không xúc phạm, miệt thị hoặc phân biệt đối xử. Đặc
biệt, không nên lấy giọng nói, cách xưng hô hoặc những tập quán riêng của một
nhóm cư dân làm tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá sự thanh lịch.
Bên cạnh lời nói, cần
chú trọng những hành vi trong quan hệ xã hội cụ thể. Việc chen lấn, cưỡng ép, lợi
dụng vị thế nghề nghiệp hoặc quyền hạn để gây phiền hà cho người khác đều đi
ngược lại nguyên tắc tôn trọng. Trong điều kiện hiện nay, yêu cầu này cần được
thể hiện trong quan hệ giữa người cung cấp và người sử dụng dịch vụ, giữa người
thực thi công vụ với công dân, trong hoạt động kinh doanh và trên môi trường số.
Thứ hai, ý thức tuân thủ
quy tắc chung và trách nhiệm đối với không gian đô thị. Những chứng cứ về tổ chức phố phường, hoạt động chợ, việc sử dụng đường
ngõ và những xung đột lợi ích trong đời sống Hà Nội cho thấy môi trường đô thị
luôn đặt ra yêu cầu điều chỉnh hành vi cá nhân trong mối quan hệ với cộng đồng.
Từ cơ sở ấy, ý thức tôn
trọng không gian công cộng cần được xem là một tiêu chí quan trọng của văn minh
đô thị. Đường phố, vỉa hè, công viên, hồ nước, phương tiện giao thông và những
công trình phục vụ cộng đồng không thể bị sử dụng tùy tiện vì lợi ích riêng,
gây cản trở hoặc ảnh hưởng đến quyền lợi của người khác.
Bên cạnh việc tuân thủ
quy định về trật tự, giao thông và vệ sinh môi trường, trách nhiệm đối với
không gian đô thị còn bao gồm việc bảo vệ các di sản văn hóa. Đối với Hà Nội,
những di tích lịch sử, công trình kiến trúc, khu phố cổ, làng cổ và không gian
văn hóa truyền thống vừa gắn với đời sống cư dân, vừa có giá trị đối với cộng đồng.
Việc khai thác những không gian ấy cho hoạt động kinh tế, dịch vụ và du lịch cần
đi cùng với trách nhiệm bảo vệ, tránh làm suy giảm các giá trị lịch sử và văn
hóa.
Thứ ba, tinh thần tương trợ và trách nhiệm đối với cộng đồng. Trong xã hội truyền thống, trách nhiệm
cộng đồng được thể hiện qua nhiều hình thức, từ việc cứu giúp người gặp hoạn nạn
đến tham gia xây dựng, duy trì những công trình phục vụ sinh hoạt chung. Những
quy định trong Hồng Đức thiện chính thư và các văn bia về hoạt động văn
hóa tại Hà Nội cho thấy sự tương trợ và đóng góp từng được xem là những nghĩa vụ
quan trọng trong đời sống cộng đồng.
Tuy nhiên, trách nhiệm cộng
đồng trong xã hội truyền thống thường gắn với tư cách thành viên và những hình
thức ràng buộc cụ thể. Vì vậy, cần kế thừa tinh thần tương trợ, đồng thời đặt
việc tham gia các hoạt động cộng đồng trên cơ sở pháp luật, sự tự nguyện và tôn
trọng quyền cá nhân.
Trong đời sống Hà Nội hiện
nay, tinh thần tương trợ có thể được thể hiện qua việc giúp đỡ người gặp tai nạn,
thiên tai, hỏa hoạn hoặc những hoàn cảnh khó khăn; tham gia bảo vệ môi trường,
hỗ trợ người yếu thế và giải quyết những vấn đề chung của khu dân cư. Tuy
nhiên, trách nhiệm cộng đồng không nên được đánh giá chỉ bằng số lượng hoạt động
tập thể mà một cá nhân tham gia, mà cần xem xét từ ý thức, hành vi và sự đóng
góp phù hợp với điều kiện của mỗi người.
Thứ tư, coi trọng tri thức,
sự tu dưỡng và trách nhiệm trong học tập, lao động. Những tư liệu về Văn chỉ Thọ Xương và Hội Hướng Thiện cho thấy học vấn và
hoạt động văn hóa từng giữ vai trò quan trọng trong đời sống của một bộ phận cư
dân kinh thành. Việc xây dựng nơi thờ phụng tiên hiền, tổ chức hội đoàn và duy
trì không gian sinh hoạt văn hóa phản ánh sự coi trọng học vấn và những chuẩn mực
gắn với sự tu dưỡng.
Tuy nhiên, trong xã hội
truyền thống, học vấn gắn chặt với khoa cử và địa vị xã hội. Cơ hội học tập và
tham gia các thiết chế văn hóa không bình đẳng giữa các tầng lớp. Vì vậy, việc
kế thừa tinh thần trọng học không thể đồng nghĩa với việc đề cao địa vị khoa bảng
hoặc lấy bằng cấp làm thước đo duy nhất về giá trị con người.
Trong xã hội hiện đại,
tinh thần trọng học cần được thể hiện ở ý thức học tập thường xuyên, khả năng
tiếp nhận kiến thức mới và thái độ tôn trọng tri thức. Đồng thời, cần đề cao
tính trung thực và trách nhiệm trong học tập, nghiên cứu, lao động và hoạt động
nghề nghiệp. Những hành vi gian dối trong thi cử, nghiên cứu, kinh doanh hoặc
thực thi công vụ đều làm suy giảm giá trị của tri thức và niềm tin xã hội. Việc
sử dụng tri thức để đóng góp cho cộng đồng cũng cần được xem là một biểu hiện của
sự tu dưỡng.
Thứ năm, khả năng thích ứng
với sự biến đổi của đời sống đô thị và thái độ tôn trọng sự đa dạng văn hóa. Lịch sử Hà Nội cho thấy các cộng đồng cư dân không chỉ duy trì những tập
quán được truyền lại mà còn phải điều chỉnh cách thức tổ chức đời sống khi hoàn
cảnh thay đổi. Trường hợp cộng đồng Hoa Lộc năm 1929 là một chứng cứ phản ánh
nhận thức về sự cần thiết phải sửa đổi những quy định không còn phù hợp.
Trong điều kiện hiện
nay, Hà Nội là nơi sinh sống của nhiều nhóm cư dân có nguồn gốc, nghề nghiệp và
lối sống khác nhau. Vì vậy, việc tôn trọng sự đa dạng văn hóa cần được xem là một
yêu cầu của đời sống đô thị. Những khác biệt về giọng nói, tập quán sinh hoạt
hoặc nguồn gốc địa phương không nên trở thành căn cứ để đánh giá phẩm chất văn
hóa của một cá nhân.
Đồng thời, sự phát triển
của khoa học và công nghệ đặt ra những yêu cầu mới đối với hành vi của cư dân.
Khả năng sử dụng công nghệ, tiếp nhận thông tin có chọn lọc, bảo vệ quyền riêng
tư và ứng xử có trách nhiệm trên môi trường số cần được xem xét trong phạm vi
các chuẩn mực văn minh hiện nay.
Năm phương diện nêu trên
có quan hệ mật thiết nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Sự chừng mực trong giao
tiếp cần gắn với thái độ tôn trọng người khác; ý thức tuân thủ quy tắc chung phải
đi cùng với trách nhiệm bảo vệ lợi ích công cộng; tinh thần tương trợ cần được
thực hiện trên cơ sở tôn trọng quyền cá nhân; việc coi trọng tri thức phải gắn
với sự trung thực và trách nhiệm xã hội; khả năng thích ứng cần dựa trên sự lựa
chọn những giá trị phù hợp với điều kiện hiện nay.
Trong thực tế, Hà Nội đã
ban hành Quy tắc ứng xử nơi công cộng trên địa bàn thành phố Hà Nội theo
Quyết định số 1665/QĐ-UBND ngày 10 tháng 3 năm 2017. Văn bản đề cập đến những yêu cầu về ứng xử tại nơi công cộng, giữ gìn vệ
sinh, bảo vệ cảnh quan và tôn trọng người khác. Tuy nhiên, từ góc độ lịch sử đô
thị, việc nhận diện giá trị không chỉ nhằm nhắc lại những quy định đã có, mà
còn làm rõ cơ sở lịch sử của các nguyên tắc ứng xử, xác định giới hạn của những
hình thức thực hành truyền thống và những nội dung cần bổ sung trước sự thay đổi
của đời sống xã hội.
Kết luận
Dưới góc nhìn lịch sử đô
thị, thanh lịch, văn minh của người Hà Nội cần được xem xét trong mối quan hệ với
những điều kiện hình thành và phát triển của Thăng Long, Hà Nội. Sự tập trung quyền
lực, hội tụ dân cư, phát triển giao thương và hình thành các thiết chế văn hóa
đã tạo ra môi trường cho việc xác lập, thực hành và điều chỉnh những chuẩn mực ứng
xử.
Các tư liệu lịch sử cho
thấy những chuẩn mực ấy không chỉ được thể hiện qua quan niệm về lễ nghĩa, học
vấn và đạo đức cá nhân, mà còn qua những quy định nhằm điều chỉnh hoạt động
giao dịch, bảo vệ quyền lợi của cư dân, duy trì trật tự sinh hoạt và xác lập
trách nhiệm đối với cộng đồng. Những trường hợp cụ thể tại Hà Nội tiếp tục phản
ánh cách cư dân tổ chức đời sống, kiến nghị ngăn chặn hành vi sách nhiễu và chủ
động sửa đổi những quy ước không còn phù hợp.
Tuy nhiên, những chứng cứ
này không cho phép khẳng định rằng cư dân Thăng Long, Hà Nội trong quá khứ đã
có một hệ thống chuẩn mực thanh lịch, văn minh hoàn chỉnh theo cách hiểu hiện
nay. Chúng trước hết phản ánh những giá trị được đề cao, những vấn đề phát sinh
trong đời sống và những phương thức điều chỉnh quan hệ xã hội.
Từ kết quả khảo sát, có
thể nhận diện năm phương diện có khả năng tham khảo trong việc xây dựng tiêu
chí người Hà Nội thanh lịch, văn minh hiện nay, gồm sự chừng mực và tôn trọng
người khác, ý thức tuân thủ quy tắc chung, trách nhiệm cộng đồng, tinh thần trọng
học và khả năng thích ứng với sự biến đổi của đời sống đô thị. Những giá trị ấy
cần được phát triển trên cơ sở bình đẳng, quyền công dân và những yêu cầu của
xã hội hiện đại.
Việc xây dựng người Hà Nội
thanh lịch, văn minh vì vậy không phải là sự phục hồi một khuôn mẫu ứng xử được
hình dung từ quá khứ, mà là quá trình xác lập những chuẩn mực chung cho một cộng
đồng cư dân đang tiếp tục biến đổi.