Hội đồng có chức năng giúp Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh làm nhiệm vụ tư vấn cho Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, trực tiếp là Bộ Chính trị, Ban Bí thư về các vấn đề lý luận chính trị, làm cơ sở cho việc hoạch định, hoàn thiện, phát triển đường lối của Đảng, về những chương trình, đề tài, đề án khoa học cấp nhà nước về lý luận chính trị, phục vụ trực tiếp công tác lãnh đạo của Đảng. Hội đồng Lý luận Trung ương có nhiệm vụ trực tiếp thực hiện một số chương trình lý luận chính trị quan trọng do Bộ Chính trị, Ban Bí thư giao cho Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.

Hội đồng còn tham mưu cho Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nghiên cứu, đề xuất những luận cứ về lý luận đấu tranh và trực tiếp tham gia đấu tranh, phản bác những quan điểm sai trái với quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng; giúp Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh duy trì và củng cố mối quan hệ về công tác nghiên cứu, trao đổi lý luận với các cơ quan nghiên cứu của các đảng cộng sản và đảng cầm quyền trên thế giới.
Cơ quan Hội đồng Lý luận Trung ương đặt tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; có con dấu và kinh phí hoạt động do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh bố trí từ nguồn cấp của Trung ương.

Theo Quyết định của Ban Bí thư về thành phần Hội đồng Lý luận Trung ương nhiệm kỳ 2026-2031, Chủ tịch Hội đồng là GS.TS. Nguyễn Xuân Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị khóa 13, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương nhiệm kỳ 2021-2026.
Các Phó Chủ tịch Hội đồng gồm: PGS.TS. Đoàn Minh Huấn, Uỷ viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (Phó Chủ tịch thường trực); GS.TS. Lê Văn Lợi, Uỷ viên Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; PGS.TS. Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký).

Đáng chú ý, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam có 3 nhà khoa học tham gia Hội đồng Lý luận Trung ương nhiệm kỳ 2026–2031. Ngoài GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam giữ cương vị Phó Chủ tịch Hội đồng, còn có PGS.TS. Nguyễn Tài Đông, Viện trưởng Viện Triết học và TS. Nguyễn Đình Chúc, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới là uỷ viên Hội đồng.
Việc các nhà khoa học của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tham gia Hội đồng Lý luận Trung ương nhiệm kỳ mới thể hiện sự ghi nhận của Đảng và Nhà nước đối với vai trò, vị thế và năng lực nghiên cứu của đội ngũ khoa học xã hội của Viện Hàn lâm đối với công tác lý luận của Đảng trong thời kỳ cách mạng mới.

Đây đồng thời là niềm vinh dự và cũng là trách nhiệm lớn đối với Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trong việc tiếp tục phát huy sức mạnh trí tuệ, đóng góp các luận cứ khoa học có giá trị đối với các quan điểm, chủ trương, chiến lược của Đảng; tham gia tổng kết 100 năm Đảng lãnh đạo cách mạng Việt Nam (1930-2030), và tổng kết 40 năm thực hiện Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội; qua đó góp phần trực tiếp phục vụ công tác lãnh đạo của Đảng, cũng như việc hoạch định, hoàn thiện và phát triển đường lối của Đảng trong giai đoạn mới.