Toàn cảnh Hội thảo

Dự và chủ trì hội thảo có PGS.TS. Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Sử học và TS. Nguyễn Thị Hải, chủ nhiệm đề tài. Tham dự hội thảo  có PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Chi (Viện Khoa học Phát triển Nhân lực và Văn hóa, nguyên Phó Tổng Biên tập Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử) cùng đông đảo cán bộ nghiên cứu, các nhà khoa học của Viện Sử học.

PGS.TS. Võ Xuân Vinh - Viện trưởng Viện Sử học phát biểu chỉ đạo Hội thảo

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS. Võ Xuân Vinh nhấn mạnh, chủ đề hội thảo có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, không chỉ góp phần nhận diện rõ hơn lịch sử tài chính - thuế khóa Việt Nam mà còn gợi mở  những hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu lịch sử kinh tế. Đồng thời kỳ vọng các tham luận và ý kiến trao đổi sẽ mang đến nhiều phát hiện mới, nhất tập trung, hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu của đề tài.

TS. Nguyễn Thị Hải - Chủ nhiệm đề tài phát biểu Đề dẫn

Trong Báo cáo đề dẫn, TS. Nguyễn Thị Hải đã khẳng định thuế là một trong những thiết chế quan trọng gắn liền với sự hình thành và vận hành của nhà nước, phản ánh trình độ quản lý quốc gia, mối quan hệ giữa nhà nước với xã hội cũng như những biến chuyển kinh tế - xã hội qua từng thời kỳ lịch sử. Đặc biệt, thế kỷ XVII-XVIII được xác định là giai đoạn có nhiều biến động và đặc sắc trong lịch sử Việt Nam, khi các chính quyền Đàng Ngoài và Đàng Trong đã xây dựng, điều chỉnh nhiều chính sách thuế đa dạng nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước và phát triển kinh tế. Báo cáo cũng nhấn mạnh mục tiêu của hội thảo là tiếp tục hệ thống hóa nhận thức khoa học về lịch sử thuế ở Việt Nam, làm rõ cơ sở hình thành, nội dung và tác động của các chính sách thuế trong từng bối cảnh lịch sử, đồng thời tăng cường trao đổi học thuật liên ngành giữa các nhà nghiên cứu.

Các diễn giả trình bày tham luận tại Hội thảo

Một số báo cáo đã được trình bày tại Hội thảo gồm có: Những yếu tố tác động đến chính sách thuế ở Đại Việt thế kỷ XVII-XVIII (TS. Đỗ Danh Huấn); Chính sách thuế dưới triều Lý  Trần (thế kỷ XI-XIV): Đặc trưng, vận hành và tác động lịch sử (PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Chi); Vài nét về thuế thủ công nghiệp ở Đàng Ngoài thế kỷ XVII-XVIII (TS. Ngô Vũ Hải Hằng); Đấu tranh chống tăng thuế thân trên báo chí cách mạng giai đoạn 1936-1939 (TS. Trần Thị Thanh Huyền); Thuế nông nghiệp thời Mạc: Từ thực tiễn biến động đến những cải cách kinh tế (1527-1592) (TS. Phan Đăng Thuận).

Các tham luận đã tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau, góp phần làm sáng tỏ vai trò của thuế như một công cụ tài chính, quản lý xã hội và điều tiết kinh tế. Nhiều ý kiến cho thấy chính sách thuế truyền thống của Việt Nam được xây dựng trên nền tảng kinh tế nông nghiệp với thuế ruộng đất và thuế thân giữ vị trí trung tâm, đồng thời từng bước mở rộng sang các lĩnh vực thương mại, sản vật, giao thông và ngoại thương khi nền kinh tế hàng hóa phát triển.

Các phiên thảo luận diễn ra sôi nổi với nhiều ý kiến trao đổi, phản biện và bổ sung tư liệu như: TS. Trần Thị Phương Hoa, TS. Lê Quang Chắn, TS.Nguyễn Thị Lệ Hà, TS. Nguyễn Quốc Sinh, TS.Nguyễn Thị Phương Chi, TS. Đỗ Danh Huấn. Các đại biểu tập trung phân tích đặc điểm của chính sách thuế trong từng giai đoạn lịch sử, đặc biệt là thế kỷ XVII-XVIII; làm rõ mối quan hệ giữa thuế khóa với sự phát triển kinh tế, quản lý xã hội và những biến động lịch sử. Nhiều ý kiến cũng nhấn mạnh sự cần thiết của cách tiếp cận liên ngành, kết hợp giữa lịch sử học, kinh tế học, luật học và quản lý công nhằm nghiên cứu toàn diện hơn về lịch sử tài chính - thuế khóa Việt Nam. Đặc biệt, các đại biểu tham dự hội thảo đã trao đổi và làm rõ thêm về các khái niệm thuế. Chẳng hạn như: “Tô” và “Thuế” là một khái niệm như lâu nay chúng ta vẫn nói liền “tô thuế” hay đây là hai khái niệm riêng biệt? Các tác giả đều cho rằng tô là thuế ruộng, tuy nhiên đây là khoản thu trên ruộng đất cho thuê. Nghĩa là những tá điền đi thuê ruộng của địa chủ phải trả bằng hiện vật, hoặc trả bằng tiền. Với mức nộp khá cao nên hầu như tá điền không còn gì. Tiến sĩ Nguyễn Quốc Sinh cũng nhấn mạnh thêm: Tô, dung, điệu là thuế được hình thành từ thời Đường. Tuy nhiên đến cuối thời Đường thì hệ thống thuế này không còn nữa. Chính sách thuế ở Đại Việt ảnh hưởng nhiều bởi các chính sách thuế ở Trung Quốc. Song tại sao đến thời chúa Trịnh Cương thì chính sách Tô dung điệu này lại được sử dụng? Cần phải có sự so sánh để có câu trả lời chính xác.

Thay mặt Đoàn chủ trì, TS. Nguyễn Thị Hải cho rằng chất lượng các tham luận và ý kiến thảo luận, trao đổi của các nhà khoa học tại Hội thảo rất sâu sắc và có chất lượng. Hội thảo đã đạt được mục tiêu đề ra khi góp phần nhận diện rõ hơn vị trí, đặc điểm và sự vận động của chính sách thuế trong lịch sử Việt Nam; bước đầu làm rõ những nét đặc sắc của chính sách thuế ở Đại Việt thế kỷ XVII-XVIII trong bối cảnh phát triển kinh tế hàng hóa và mở rộng giao thương. Các kết quả nghiên cứu cũng cho thấy nhiều vấn đề mới cần tiếp tục được khai thác, đặc biệt là nghiên cứu so sánh giữa các vùng, các thiết chế chính trị và mở rộng khai thác nguồn tư liệu Hán Nôm, tư liệu phương Tây cũng như tư liệu địa phương.