1. Đặt vấn đề

Lịch sử dân tộc là nguồn tri thức quan trọng góp phần hình thành bản sắc văn hóa, bồi dưỡng lòng yêu nước, củng cố ý thức cộng đồng và cung cấp những bài học kinh nghiệm cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Nghiên cứu, nhận thức đúng đắn về lịch sử không chỉ giúp làm sáng tỏ quá khứ mà còn góp phần định hướng nhận thức và hành động của xã hội trong hiện tại. Vì vậy, bảo vệ tính xác thực của tri thức lịch sử, chủ động nhận diện và đấu tranh với thông tin xuyên tạc lịch sử là nhiệm vụ có ý nghĩa khoa học, văn hóa và xã hội sâu sắc.

Sự phát triển của Internet, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản phương thức nghiên cứu, lưu trữ, truyền bá và tiếp nhận tri thức lịch sử. Nhiều nguồn sử liệu quý được số hóa, tạo điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu và phổ biến lịch sử đến đông đảo công chúng. Tuy nhiên, môi trường số cũng tạo điều kiện cho việc cắt ghép tư liệu, bóp méo bối cảnh, sử dụng hình ảnh sai nguồn gốc, tạo lập thông tin giả và lan truyền những nhận định thiếu căn cứ về các sự kiện, nhân vật lịch sử.

Đáng chú ý, thông tin xuyên tạc không phải lúc nào cũng thể hiện bằng việc phủ nhận hoàn toàn một sự kiện. Có trường hợp sử dụng một chi tiết có thật nhưng tách khỏi bối cảnh, trích dẫn tài liệu không đầy đủ, biến giả thuyết thành kết luận, hoặc khai thác những vấn đề lịch sử còn tranh luận để dẫn dắt dư luận theo hướng phiến diện. Tốc độ lan truyền nhanh, khả năng tạo nội dung bằng trí tuệ nhân tạo và thói quen tiếp nhận thông tin ngắn khiến việc kiểm chứng ngày càng phức tạp.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, đặt ra yêu cầu phát huy hiệu quả các nguồn lực tri thức, dữ liệu và công nghệ trong phát triển đất nước.[1] Đối với ngành sử học, đây vừa là cơ hội đổi mới phương pháp nghiên cứu, vừa là yêu cầu nâng cao năng lực kiểm chứng, phổ biến tri thức đáng tin cậy và chủ động tham gia đấu tranh với thông tin sai lệch trên không gian mạng.

Từ yêu cầu thực tiễn đó tham luận tập trung làm rõ cơ sở chính trị, pháp lý và khoa học của vấn đề, nhận diện những biểu hiện, thách thức chủ yếu; đồng thời đề xuất giải pháp phát huy vai trò của sử học trong kiểm chứng, phản bác thông tin xuyên tạc lịch sử, góp phần xây dựng môi trường số lành mạnh và nâng cao nhận thức lịch sử của cộng đồng.

2. Cơ sở chính trị, pháp lý và khoa học của việc phát huy vai trò sử học trong môi trường số

Yêu cầu từ chủ trương chuyển đổi số quốc gia:

Nghị quyết số 57-NQ/TW đặt ra yêu cầu thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo động lực quan trọng cho phát triển đất nước. Trước đó, Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, xác lập định hướng phát triển chính phủ số, kinh tế số và xã hội số.[2]

Đối với ngành sử học, những chủ trương trên gợi mở yêu cầu đổi mới đồng bộ hoạt động nghiên cứu, quản lý, bảo tồn và phổ biến tri thức lịch sử. Chuyển đổi số không chỉ là đưa tài liệu giấy lên môi trường điện tử mà còn phải chuẩn hóa dữ liệu, kết nối nguồn tư liệu, đổi mới quy trình nghiên cứu và nâng cao khả năng tiếp cận của công chúng. Một cơ sở dữ liệu có thông tin đầy đủ về xuất xứ, niên đại, tác giả, nơi lưu giữ và lịch sử chỉnh lý sẽ giúp việc kiểm chứng thuận lợi hơn, hạn chế tình trạng trích dẫn sai hoặc sử dụng tư liệu ngoài bối cảnh.

Cơ sở pháp lý về an ninh mạng và xử lý thông tin sai sự thật:

Luật An ninh mạng số 24/2018/QH14 ngày 12/6/2018 quy định về bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội trên không gian mạng và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân có liên quan.[3] Nghị định số 53/2022/NĐ-CP ngày 15/8/2022 quy định chi tiết một số điều của Luật An ninh mạng.[4] Bên cạnh đó, Nghị định số 15/2020/NĐ-CP ngày 03/02/2020, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 14/2022/NĐ-CP ngày 27/01/2022, quy định việc xử phạt vi phạm hành chính trong các lĩnh vực liên quan đến công nghệ thông tin và việc cung cấp, chia sẻ thông tin trên mạng.[5]

Luật Lưu trữ số 33/2024/QH15 ngày 21/6/2024, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, cũng là cơ sở pháp lý quan trọng đối với việc quản lý, bảo quản và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ trong điều kiện chuyển đổi số.[6] Những văn bản này tạo hành lang pháp lý cho việc bảo vệ dữ liệu, khai thác tư liệu và xử lý hành vi vi phạm theo quy định.

Tuy nhiên, cũng cần phân biệt rõ giữa sai sót chuyên môn, tranh luận học thuật, thông tin chưa được kiểm chứng và hành vi cố ý xuyên tạc hoặc vi phạm pháp luật. Một nhận định khác biệt với quan điểm phổ biến không đương nhiên là xuyên tạc; việc xác định vi phạm phải dựa trên chứng cứ và quy định pháp luật tương ứng. Do đó, giới sử học cần cung cấp căn cứ khoa học để nhận diện bản chất thông tin, trong khi việc xử lý hành vi vi phạm thuộc thẩm quyền của các cơ quan nhà nước theo pháp luật.

Cơ sở khoa học: sự thật lịch sử và phương pháp kiểm chứng sử liệu:

Sử học nghiên cứu quá khứ thông qua việc thu thập, phê bình, đối chiếu và giải thích các nguồn tư liệu như chính sử, văn bản hành chính, địa bạ, sắc phong, văn bia, bản đồ, hồi ký, hình ảnh và hiện vật khảo cổ. Mỗi nguồn tư liệu đều có hoàn cảnh hình thành, mục đích sử dụng và giới hạn phản ánh riêng.

Bởi vậy, kiểm chứng thông tin lịch sử phải bắt đầu từ việc xác định nguồn gốc, niên đại, tác giả hoặc cơ quan tạo lập, tính nguyên bản và mối quan hệ giữa tài liệu với sự kiện được đề cập. Một thông tin được chia sẻ nhiều lần không đồng nghĩa với việc đã được xác thự, một bản tài liệu đăng tải gốc cần đượcxác định được nơi lưu giữ và xuất xứ.

Trong môi trường số, công nghệ tìm kiếm, nhận dạng ký tự, phân tích hình ảnh và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ quá trình kiểm chứng, nhưng không thay thế được phê bình sử liệu. Giá trị của sử học nằm ở khả năng xác lập sự kiện trên cơ sở chứng cứ, phân biệt sự kiện với cách diễn giải và điều chỉnh kết luận khi xuất hiện tư liệu mới. Đây chính là nền tảng khoa học để nhận diện, giải thích và phản bác những thông tin xuyên tạc lịch sử.

3. Thực trạng và những thách thức trong nhận diện, đấu tranh với thông tin xuyên tạc lịch sử trên môi trường số

Biểu hiện thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử trên môi trường số thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau cụ thể như:

Sai lệch về sự kiện, niên đại, nhân vật và địa danh hoặc sử dụng bản đồ, hình ảnh hoặc văn bản không rõ xuất xứ, gán tài liệu cho sai thời kỳ hoặc nhân vật.

Cắt xén tư liệu và bóp méo bối cảnh, một đoạn trích từ các nguồn sử liệu, tư liệu có thể đúng về câu chữ nhưng bị tách khỏi hoàn cảnh ra đời, mục đích sử dụng và mối liên hệ với những sự kiện khác, dẫn đến kết luận sai lệch.

Hiện tượng đánh đồng ý kiến cá nhân với kết luận khoa học. Làm giả, chỉnh sửa hình ảnh, âm thanh và văn bản bằng công nghệ số, các văn bản giả như sắc phong, gia phả, địa bạ,… có thể được mô phỏng theo phong cách cổ để đánh lừa dư luận.

Khai thác lịch sử theo hướng cực đoan, vì mục đích riêng gây định kiến và chia rẽ.

Những vấn đề phức tạp như chiến tranh, quan hệ giữa các cộng đồng hoặc trách nhiệm của nhân vật lịch sử có thể bị diễn giải phiến diện nhằm phục vụ một kết luận định sẵn của người viết, từ đó định hướng dư luận.

Những khó khăn trong kiểm chứng và phản bác như:

Thách thức đầu tiên là tốc độ lan truyền thông tin thường nhanh hơn quá trình kiểm chứng khoa học. Một video gây tranh cãi có thể được chia sẻ rộng rãi trong thời gian ngắn, trong khi việc xác định nguồn gốc tài liệu, đối chiếu các bản văn và đánh giá bối cảnh cần thời gian cùng chuyên môn sâu.

Tư liệu lịch sử còn phân tán tại nhiều cơ quan lưu trữ, thư viện, bảo tàng, di tích và tổ chức nghiên cứu. Một số tài liệu chưa được số hóa đầy đủ hoặc thiếu thông tin mô tả chuẩn hóa, gây khó khăn cho việc truy xuất và xác minh. Một bộ phận sản phẩm nghiên cứu chưa được phổ biến bằng hình thức phù hợp với môi trường số. Trong khi công trình khoa học thường dài và sử dụng ngôn ngữ chuyên ngành, thông tin sai lệch lại dễ được trình bày bằng video ngắn, tiêu đề gây chú ý và hình ảnh tác động mạnh đến cảm xúc.

Những thách thức này cho thấy việc đấu tranh với thông tin xuyên tạc lịch sử không thể chỉ dừng ở phản ứng với từng nội dung sai lệch. Cần xây dựng hệ sinh thái tri thức lịch sử đáng tin cậy, bảo đảm dữ liệu có nguồn gốc rõ ràng, chuyên gia có khả năng phản hồi và công chúng có kỹ năng kiểm chứng thông tin.

4. Phát huy vai trò của sử học trong nhận diện, đấu tranh với thông tin xuyên tạc lịch sử

Khẳng định vai trò thẩm định khoa học và xác lập chứng cứ lịch sử:

Vai trò trước hết của sử học là cung cấp căn cứ khoa học để xác định tính xác thực của sự kiện, nguồn sử liệu, tư liệu, văn bản, hình ảnh và nhận định về quá khứ. Nhà sử học cần kiểm tra xuất xứ tư liệu, đối chiếu các nguồn sử liệu, tư liệu để xác định niên đại và đánh giá mức độ phù hợp giữa chứng cứ với kết luận.

Chẳng hạn, khi đánh giá về một nhân vật lịch sử, không thể chỉ dựa vào một vài tư liệu, mà phải xem xét bối cảnh lịch sử đương thời, những yếu tố tác động khác nhau. Khi xác minh phát ngôn về một nhân vật lịch sử, cần tìm văn bản gốc, bản in đáng tin cậy hoặc nguồn lưu trữ có thể xác định được.

Nguyên tắc quan trọng là không sử dụng thông tin chưa được kiểm chứng để phản bác một thông tin chưa được kiểm chứng khác. Khi chứng cứ chưa đủ, nhà nghiên cứu sử học cần công khai giới hạn của tư liệu và xác định những vấn đề cần tiếp tục làm rõ. Phản bác có sức thuyết phục phải dựa trên chứng cứ xác thực, lập luận chặt chẽ và phương pháp khoa học, không dựa vào công kích cá nhân hoặc khẳng định cảm tính.

Xây dựng hệ sinh thái dữ liệu lịch sử số đáng tin cậy:

Cần đẩy mạnh số hóa, chuẩn hóa và kết nối các nguồn tư liệu lịch sử giữa cơ quan lưu trữ, thư viện, bảo tàng, viện nghiên cứu, trường đại học và địa phương. Mỗi tư liệu số cần có thông tin cơ bản về tên tài liệu, tác giả hoặc cơ quan tạo lập, niên đại, nơi lưu giữ, ký hiệu lưu trữ, tình trạng bản gốc và quyền khai thác để dễ dàng khai thách và kiểm chứng.

Đối với văn bản Hán Nôm, sắc phong, bia ký, địa bạ và bản đồ cổ, cần liên kết hình ảnh gốc với bản phiên âm, phiên dịch và chú giải để người sử dụng có thể đối chiếu. Cần phân biệt rõ bản gốc, bản sao, bản phục dựng và bản diễn giải; đồng thời ghi nhận lịch sử cập nhật, chỉnh sửa và tình trạng nghiên cứu của tài liệu.

Đổi mới truyền thông và phổ biến tri thức lịch sử trên nền tảng số:

Các viện nghiên cứu, trường đại học, bảo tàng và cơ quan lưu trữ cần chuyển mạnh từ phương thức phổ biến tri thức chủ yếu qua sách chuyên khảo, hội thảo sang truyền thông đa nền tảng, phù hợp với từng nhóm công chúng nhưng vẫn bảo đảm chuẩn mực học thuật.

Có thể phát triển chuyên mục kiểm chứng lịch sử, bài viết giải thích sự kiện, bản đồ tương tác, dòng thời gian, triển lãm số, podcast và video tư liệu có thuyết minh khoa học. Mỗi sản phẩm cần dẫn nguồn rõ ràng, phân biệt sự kiện đã được xác lập với giả thuyết hoặc vấn đề còn tranh luận, đồng thời liên kết đến tài liệu gốc khi có thể.

Quyết định số 874/QĐ-BTTTT ngày 17/6/2021 của Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội là một căn cứ tham khảo cho việc xây dựng văn hóa chia sẻ thông tin có trách nhiệm.[7] Các cơ quan nghiên cứu cần chủ động đưa kết quả khoa học đến công chúng, thay vì chỉ phản ứng sau khi nội dung sai lệch đã lan truyền rộng rãi.

Tăng cường phối hợp liên ngành và trách nhiệm của nhà sử học:

Đấu tranh với thông tin xuyên tạc lịch sử đòi hỏi sự phối hợp giữa nhà sử học, chuyên gia lưu trữ, chuyên gia công nghệ, cơ quan báo chí, cơ sở giáo dục và cơ quan quản lý nhà nước. Nhà sử học thẩm định nội dung; chuyên gia lưu trữ xác minh nguồn gốc; chuyên gia công nghệ hỗ trợ kiểm tra dữ liệu; báo chí truyền tải kết quả; cơ quan có thẩm quyền xử lý hành vi vi phạm theo pháp luật.

Cần hình thành đầu mối tiếp nhận yêu cầu kiểm chứng, xây dựng mạng lưới chuyên gia theo lĩnh vực và thiết lập quy trình phản hồi gồm: lưu lại nội dung cần xác minh; truy xuất nguồn tư liệu; tổ chức thẩm định; công bố kết quả có dẫn chứng; chuyển cơ quan chức năng khi có căn cứ về vi phạm pháp luật.

Nhà sử học phải giữ vững đạo đức nghề nghiệp, tôn trọng chứng cứ, công khai giới hạn nghiên cứu và chủ động đính chính khi phát hiện sai sót. Đồng thời, cần tôn trọng phản biện có cơ sở, tránh quy kết động cơ khi chưa đủ căn cứ. Chính tính khách quan và minh bạch sẽ củng cố uy tín của giới sử học và nâng cao sức thuyết phục của việc phản bác thông tin xuyên tạc.

Nâng cao năng lực số và kỹ năng kiểm chứng lịch sử cho cộng đồng:

Cần đưa kỹ năng kiểm chứng tư liệu vào hoạt động giáo dục lịch sử ở trường phổ thông và đại học. Người học cần được hướng dẫn xác định tác giả, thời điểm công bố, nguồn gốc tài liệu; đối chiếu nhiều nguồn độc lập; phân biệt tư liệu đương thời với hồi ký viết sau sự kiện; nhận diện hình ảnh cắt ghép và kiểm tra trích dẫn trên mạng.

Các bảo tàng, thư viện, cơ quan lưu trữ và cơ sở giáo dục nên tổ chức chuyên đề, triển lãm và hoạt động thực hành kiểm chứng tư liệu, giúp công chúng hiểu rõ phương pháp làm việc của nhà sử học. Đội ngũ giáo viên, hướng dẫn viên di sản, cán bộ văn hóa và người làm truyền thông cần được bồi dưỡng kỹ năng sử dụng nguồn tin đáng tin cậy và giải thích các vấn đề lịch sử bằng ngôn ngữ dễ hiểu.

Bên cạnh đó, cần hình thành văn hóa chia sẻ thông tin có trách nhiệm: kiểm tra nguồn trước khi đăng tải, không lấy số lượt xem làm thước đo độ tin cậy và sẵn sàng đính chính khi phát hiện thông tin sai. Nâng cao năng lực công dân số chính là giải pháp lâu dài để hạn chế sự lan truyền của thông tin xuyên tạc.

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo gắn với bảo đảm tính xác thực:

Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ nhận dạng chữ viết, phiên âm tư liệu Hán Nôm, dịch thuật, so sánh văn bản và tìm kiếm các mối liên hệ giữa những sự kiện. Tuy nhiên, AI cũng có thể tạo ra trích dẫn không tồn tại, nhầm lẫn tên người, địa danh và niên đại. Vì vậy, cần thực hiện nguyên tắc: công nghệ hỗ trợ nghiên cứu, con người chịu trách nhiệm về kết luận khoa học. Nội dung lịch sử do AI xử lý phải được chuyên gia rà soát; bản phiên âm tự động cần được hiệu đính; hình ảnh phục dựng phải được phân biệt với tư liệu gốc. Các công cụ tra cứu nên liên kết trực tiếp với nguồn tư liệu để người sử dụng có thể kiểm tra.

Ứng dụng AI đúng cách sẽ góp phần nâng cao hiệu quả nghiên cứu và phổ biến lịch sử; ngược lại, sử dụng thiếu kiểm soát có thể làm gia tăng sai lệch. Do đó, cần kết hợp đổi mới công nghệ với chuẩn mực nghiên cứu, minh bạch nguồn dẫn và trách nhiệm nghề nghiệp.

5. Kết luận

Trong bối cảnh chuyển đổi số, tri thức lịch sử có điều kiện tiếp cận rộng rãi hơn nhưng cũng đối mặt với nguy cơ bị cắt ghép, bóp méo và làm giả bằng những phương thức ngày càng tinh vi. Thực trạng đó đặt ra yêu cầu phát huy vai trò của sử học không chỉ trong nghiên cứu quá khứ mà còn trong kiểm chứng thông tin, xây dựng dữ liệu đáng tin cậy và nâng cao nhận thức lịch sử của cộng đồng.

Thực hiện tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW, cần kết hợp chặt chẽ giữa tri thức sử học với công nghệ số; giữa số hóa tư liệu với chuẩn hóa dữ liệu; giữa nghiên cứu chuyên sâu với truyền thông khoa học; giữa trách nhiệm của nhà nghiên cứu với năng lực kiểm chứng của công chúng. Trong đó, phát triển cơ sở dữ liệu có nguồn gốc rõ ràng, xây dựng cơ chế phản hồi khoa học, đổi mới giáo dục lịch sử và ứng dụng trí tuệ nhân tạo có kiểm soát là những nhiệm vụ quan trọng.

Đấu tranh với thông tin xuyên tạc lịch sử không đồng nghĩa với phủ nhận tranh luận học thuật hoặc áp đặt một cách diễn giải duy nhất. Ngược lại, một nền sử học tôn trọng chứng cứ, công khai phương pháp và sẵn sàng điều chỉnh nhận định khi có tư liệu mới sẽ tạo nền tảng vững chắc để nhận diện, giải thích và bác bỏ thông tin sai lệch. Khi tri thức lịch sử được nghiên cứu nghiêm túc, bảo quản tốt, số hóa có trách nhiệm và phổ biến hiệu quả, sử học sẽ đóng góp thiết thực vào việc bảo vệ giá trị lịch sử dân tộc, xây dựng môi trường số lành mạnh và phục vụ sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.               Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

2.               Bộ Thông tin và Truyền thông (2021), Quyết định số 874/QĐ-BTTTT ngày 17/6/2021 ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội.

3.               Chính phủ (2020), Nghị định số 15/2020/NĐ-CP ngày 03/02/2020 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ thông tin và giao dịch điện tử.

4.               Chính phủ (2022), Nghị định số 14/2022/NĐ-CP ngày 27/01/2022 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 15/2020/NĐ-CP.

5.               Chính phủ (2022), Nghị định số 53/2022/NĐ-CP ngày 15/8/2022 quy định chi tiết một số điều của Luật An ninh mạng.

6.               Quốc hội (2018), Luật An ninh mạng số 24/2018/QH14 ngày 12/6/2018.

7.               Quốc hội (2024), Luật Lưu trữ số 33/2024/QH15 ngày 21/6/2024.

8.               Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

9.               Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, hệ thống văn bản chỉ đạo, điều hành về chuyển đổi số quốc gia, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/.

10.           Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật, Bộ Tư pháp, https://vbpl.vn/.

11.           Hệ thống Tư liệu – Văn kiện Đảng Cộng sản Việt Nam, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/.

12.           Cổng Thông tin điện tử Bộ Công an, thông tin pháp luật về bảo đảm an ninh mạng và xử lý thông tin sai sự thật, https://bocongan.gov.vn/.