Thái Phiên (1882-1916), biệt hiệu là Nam Xương. Trong cuộc đời hoạt động cứu nước, ông còn có tên gọi khác là Nam Thạnh, Cô Đà, Hoàng Anh. Tổ tiên của ông vốn ở Bình Định nhưng trong thời kỳ khởi nghĩa Tây Sơn đã chuyển đến Quảng Nam lập nghiệp. Thái Phiên sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Nghi An, xã Hòa Phát, huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam (nay là phường Hoà Phát, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng)[1]; là con trai duy nhất của cụ Thái Duy Tân và cụ Lê Thị Tý. Sinh thời, cụ Thái Duy Tân làm Hương mục, có thời gian làm Lý trưởng, gia đình khá giả nên Thái Phiên có điều kiện học hành. Từ nhỏ, ông học chữ Hán, sau đó được cha cho theo học tiếng Pháp ở Đà Nẵng[2].

Sau nhiều năm nỗ lực học tiếng Pháp, Thái Phiên thi đỗ trong kỳ thi ký lục thương chính. Với khả năng viết và nói tiếng Pháp trôi chảy, ông được tuyển làm thư ký cho một viên thầu khoán người Pháp có thế lực tên là Le Roy ở Hiệp Hòa (Đà Nẵng). Sau 7 - 8 năm làm công việc ký lục, ông nhận thấy công việc không phù hợp với chí nguyện của mình nên xin nghỉ việc. Trở về quê hương, gặp lúc diễn ra vụ kiện giành đất ở Cẩm Đình (Nghi An), với sự am hiểu của mình, ông đã hướng dẫn dân làng đấu tranh với chính quyền thực dân và tên chủ kho bạc Garvelle, buộc thực dân Pháp phải nhượng bộ, trả lại đất cho dân làng. Trong bối cảnh đất nước bị xâm lược, quyền tự chủ quốc gia bị tước đoạt, việc giành thắng lợi trong vụ kiện chiếm đất ở Nghi An có ý nghĩa rất quan trọng. Tuy phạm vi của nó chỉ giới hạn trong một địa bàn, nhưng “tính cách và nội dung của nó lại tiêu biểu và tiên phong cho bao nhiêu cuộc đấu tranh trực diện của nhân dân ta giành đất với thực dân Pháp từ những ngày đầu tiên có luật lệ nhượng địa”[3]. Qua đó, càng thể hiện bản lĩnh của Thái Phiên và là bước chuẩn bị quan trọng cho những hoạt động của ông sau này.

Thời gian sau cuộc giành đất ở Cẩm Đình, vợ ông đột ngột qua đời. Có sách chép rằng ông quá đau buồn nên tìm sự quên lãng trong thú giao du với các nhà cách mạng[4]. Tuy nhiên, nếu chỉ căn cứ vào nguyên nhân này để lý giải con đường đến với cách mạng của Thái Phiên là chưa thật đầy đủ, chuẩn xác. Có thể đó là một trong những tác động trực tiếp mang tính nhất thời, nhưng sâu xa hơn, trong con người Thái Phiên đã luôn tiềm ẩn ý thức về nỗi nhục của người dân mất nước. Sinh thời, ông thường đem câu “Quốc sỉ ngô thân sỉ, quốc nhục ngô thân nhục” (nước hổ thì thân ta hổ, nước nhục thì thân ta nhục) trong lúc chuyện trò với bạn bè.

Năm 1903, Thái Phiên liên lạc được với Nguyễn Thành và các nhân sĩ yêu nước. Tháng 5 năm 1904, tại sơn trang Nam Thạnh của Tiểu La Nguyễn Thành, Thái Phiên cùng với Phan Bội Châu, Kỳ ngoại hầu Cường Để, Đặng Thái Thân, Đặng Tử Kính, Lê Võ, Trịnh Hiền... thành lập tổ chức Duy Tân hội. Trong hoàn cảnh lúc đó, tổ chức Duy Tân hội chỉ xác định mục đích là “Cốt sao khôi phục được Việt Nam lập ra một chính phủ độc lập, ngoài ra chưa có chủ nghĩa gì khác cả”[5]. Nhiệm vụ trước mắt của hội là: Phát triển thế lực hội về người cũng như về tài chính; Xúc tiến việc chuẩn bị bạo động và các công việc sau đó; Chuẩn bị xuất dương cầu viện, xác định phương châm và thủ đoạn xuất dương.

Đầu năm 1905, thực hiện nhiệm vụ thứ ba của Duy Tân hội, Phan Bội Châu, Tăng Bạt Hổ và Đặng Tử Kính vượt biển Đông đến Nhật Bản với mục đích xin viện trợ quân sự để chuẩn bị phối hợp với lực lượng trong nước nổi dậy. Kế hoạch cầu viện quân sự không thành, Phan Bội Châu quyết định thay đổi chủ trương, bằng việc tranh thủ sự giúp đỡ của Nhật Bản, đưa thanh niên Việt Nam sang học tập, nhằm bồi dưỡng “nhân tài”, mở mang “dân trí”, xây dựng thực lực cho sự nghiệp cứu nước sau này. Tháng 8 năm 1905, ba học sinh Việt Nam đầu tiên sang Nhật mở đầu cho phong trào Đông du. Khoảng thời gian hai năm 1907-1908 là thời kỳ phong trào Đông du phát triển mạnh nhất. Học sinh Việt Nam sang Nhật ngày càng nhiều đòi hỏi lượng kinh phí tăng lên ngày càng lớn. Tuy nhiên, đúng vào thời điểm quan trọng này, người chịu trách nhiệm kinh tài cho phong trào là Tiểu La Nguyễn Thành bị thực dân Pháp kết án 9 năm và đày đi Côn Đảo vì tham gia phong trào chống thuế năm 1908. Chính trong thời điểm này, vai trò của Thái Phiên được khẳng định. Thái Phiên chính là người thay Tiểu La giải quyết mọi việc thư từ trong và ngoài nước, đảm nhiệm công việc kinh tài cho phong trào Đông du và Việt Nam Quang phục hội, sau này đến nỗi người ta gọi luôn Thái Phiên là ông Nam Thạnh[6].

Một lần gửi thư và tiền cho Phan Bội Châu qua một Hoa kiều ở Đà Nẵng là Lý Bình Quân, không may thư rơi vào tay thực dân Pháp, Thái Phiên bị bắt giam ở Hội An, nhưng nhờ có sự bảo lãnh của Le Roy nên mới được tha. Ông tiếp tục đi quyên tiền những nhà hào phú và tự nguyện đóng góp tiền của mình cho phong trào. Để che mắt thực dân Pháp, Thái Phiên làm thông phán dây thép ở Đà Nẵng, sau trở lại làm việc cho Le Roy. Năm 1911, ông còn đứng ra nhận thầu làm đường ở Quảng Ngãi để có tiền giúp đỡ phong trào. Tiền lãi đến mười mấy vạn nhưng Thái Phiên đều đem “dùng vào việc đảng cả, không để dính tay một đồng”[7]. Từ sau năm 1912, Thái Phiên tập hợp các nhà yêu nước ở Nam Trung Bộ tham gia hoạt động cho Việt Nam Quang phục hội. Tiếp đó, năm 1914, Thái Phiên liên lạc với Trần Cao Vân khi đó vừa ở tù Côn Đảo về, đang bị quản thúc ở Vĩnh Điện, gần tỉnh lỵ Quảng Nam để cùng bàn định kế hoạch khởi nghĩa. Từ đó, Thái Phiên và Trần Cao Vân trở thành hai nhân vật trọng yếu của cuộc vận động.

Năm 1914, cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất bùng nổ. Là thuộc địa của nước tham chiến Pháp, Việt Nam không tránh khỏi những ảnh hưởng nặng nề của cuộc chiến trên tất cả các khía cạnh kinh tế, văn hóa, xã hội. Trực tiếp nhất là chế độ bắt lính[8]. Ở địa bàn Quảng Nam, Quảng Ngãi và Huế là nơi tập trung lính mộ chuẩn bị sang chiến trường Pháp, thái độ căm phẫn thực dân Pháp dâng cao. Lợi dụng mâu thuẫn này giữa thực dân Pháp và nhân dân Việt Nam, Thái Phiên, Trần Cao Vân đã ngầm kêu gọi sự ủng hộ của các binh lính tham gia vào cuộc khởi nghĩa.

Bối cảnh trong nước có nhiều biến chuyển phức tạp. Phục vụ cho chiến tranh thế giới 1914-1918, cuộc khai thác thuộc địa Việt Nam diễn ra mạnh mẽ hơn như Anbe Xarô (Albert Sarraut) hô hào: "Tất cả những điều chúng ta có thể nói và làm hiện nay phải xoáy vào ý nghĩ này: ra sức làm việc cho nước Pháp đang tham chiến”[9]. Chính vì thế, mâu thuẫn giữa thực dân Pháp và nhân dân Việt Nam trở nên sâu sắc hơn dẫn đến sự phát triển mạnh mẽ của phong trào kháng Pháp trên cả nước[10].

Tại Đà Nẵng, từ đầu năm 1914, Thái Phiên và Lê Ngung tổ chức một cuộc họp mặt các nhà yêu nước Trung Kỳ bàn định khởi nghĩa. Cuối năm 1915, nhóm của Lê Ngung ở Quảng Ngãi nôn nóng muốn khởi nghĩa ngay. Trước tình hình đó, tháng 9 năm 1915, Thái Phiên triệu tập các nhà yêu nước gồm Trần Cao Vân, Đỗ Tự, Phan Thanh Tài ở Quảng Nam, Lê Ngung, Nguyễn Thụy, Lê Triết, Nguyễn Công Mậu, Nguyễn Công Phương ở Quảng Ngãi, Đoàn Bổng ở Thừa Thiên, Nguyễn Chanh ở Quảng Bình về Huế bàn việc khởi nghĩa. Cuộc họp quyết định mời vua Duy Tân tham gia và giao việc gặp nhà vua cho Thái Phiên và Trần Cao Vân.

Thực hiện nhiệm vụ được giao, Trần Cao Vân giả làm người đánh cá, ngày ngày ngồi câu bên hồ Tịnh Tâm để được tiếp kiến vua Duy Tân. Câu trả lời “Ngồi trên nước chỉ lo việc nước” của ông đã để lại ấn tượng sâu sắc và khơi gợi nỗi lo vận mệnh dân tộc trong lòng vị vua trẻ. Vận động thành công vua Duy Tân là một trong những điều kiện quan trọng để khởi nghĩa nổ ra.

Tháng 2 năm 1916, hội nghị mở ở Huế định ra quốc hiệu, quốc kỳ, quân kỳ và quốc đô. Quốc hiệu là Việt Nam với chữ Việt là búa; quốc kỳ hình vuông nền đỏ, 5 ngôi sao năm cánh màu vàng quây quanh một vòng tròn. Quân kỳ hình vuông, nền đỏ, 5 ngôi sao trắng quây quanh một vòng tròn (đúng như Quốc kỳ và quân kỳ của Việt Nam Quang phục hội đã chế định). Thủ đô tương lai sẽ đặt ở Quy Nhơn. Trong hội nghị, dù có những ý kiến trái ngược nhau nhưng đa số tán thành theo chính thể quân chủ lập hiến. Kế hoạch khởi nghĩa được ấn định vào trung tuần tháng 5 năm 1916[11].

Lực lượng ở Huế và các địa phương khác được sắp xếp sẵn sàng khởi nghĩa. Tại Huế, Tôn Thất Đề và Nguyễn Siêu trấn giữ Hoàng thành; Trần Quang Trứ, Phạm Thành Chương cùng viên đại tá người Đức, lính mộ và lính khố xanh trợ lực; Đặng Khánh Khải, Lê Cảnh Vận, Trần Đại Trịnh cùng lính khố xanh và đội cảm tử quân Nam Nghĩa chiếm Tòa Khâm sứ. Thái Phiên chỉ huy và phát lệnh. Với khoảng 3.000 lính mộ đang luyện tập ở Huế được vận động tham gia khởi nghĩa.

Các địa phương: Quảng Trị có Tú Cơ, Đào Duy Chánh, Quảng Thiện đốc suất; Đà Nẵng có Lê Tường, Trần Ngọc Đạm, Lâm Nhĩ, Hồ Cẩm Vinh; Hội An có Lê Đình Dương, Quản Thái; Quảng Nam có Phan Thành Tài, Mai Dị, Huỳnh Khâm, Huỳnh Phùng và Ông Văn Long; Tam Kỳ có Hoa kiều Thẩm Tường Vân và Út Em (người Thượng); Quảng Nghĩa có Lê Ngung, Phan Cao Chẩm và cử Sử[12].

Vua Duy Tân ban tờ sắc tuyên bố cho quan quân ba kỳ hưởng ứng cuộc khởi nghĩa:

“Sắc tam kỳ nội ngoại tân cựu quan viên các nghi tuân y tiền chiếu, tức nhựt lập khởi nghĩa binh, chí đồ khôi phục. Nhược hà cảm nhĩ vi mạng giữ nghịch phỉ đồng, khuyết tội bất dung, vô hối Khâm tai”.

(Sắc quan viên tân cựu trong ngoài ba kỳ đều phải tuân theo lời chiếu trước, lập tức phát khởi nghĩa binh để lo khôi phục đất nước. Nếu ai dám trái mệnh lệnh là đồng tội với giặc không thể tha thứ được).

Giờ khởi nghĩa được ấn định vào giờ Ngọ ngày mồng 2 tháng 4 năm Bính Thìn (3-5-1916). Tuy nhiên, vua Duy Tân cho biết tin ngày 10 tháng 5 năm 1916 lính mộ tập trung ở Huế sẽ xuống tàu sang Pháp nên cần phải khởi sự ngay. Trước tình hình đó, Thái Phiên và Trần Cao Vân quyết định khởi nghĩa vào tối mồng 3 rạng sáng ngày 4 tháng 5 năm 1916 và việc thông tin cho các tỉnh gấp rút được tiến hành.

Trong quá trình chuẩn bị có nhiều sơ hở, kế hoạch bị bại lộ. Các tài liệu ghi chép tên những người làm lộ kế hoạch khởi nghĩa có khác nhau (Võ An, Võ Huệ, Trần Thêm hoặc Võ Cư, Võ Trung...) nhưng đều thống nhất là những lính khố xanh tham gia khởi nghĩa. Thêm vào đó là sự phản bội của Trần Quang Trứ - người được các vị lãnh đạo khởi nghĩa tin cậy từ những ngày đầu, từng được giao nhiệm vụ vận động lính mộ và lính khố xanh. Vì thế, kẻ địch thầm lặng chuẩn bị đối phó, tước hết vũ khí của binh lính, đóng chặt các cửa trại mà nhà vua và Thái Phiên không hay biết.

Đêm khởi nghĩa, vua Duy Tân mặc thường phục giả dạng dân thường xuống thuyền ở bến Thương Bạc, có Thái Phiên và Trần Cao Vân chờ sẵn.

Tòa khâm sứ cùng Nam triều ngay lập tức ra lệnh bắt giam các nhân vật trọng yếu của cuộc khởi nghĩa. Một mặt, binh lính không có vũ khí, bị cấm trại không thể nổi dậy theo đúng kế hoạch, mặt khác, các thủ lĩnh lần lượt bị bắt giam. Vì thế, lệnh báo ở kinh đô không thể phát ra. Ở một số địa phương, binh lính và nhân dân chờ đợi đến sáng mà không có động tĩnh gì đành phải giải tán. Ở thành tỉnh Quảng Nam, phong trào phát triển mạnh nên nhân dân tiến được vào trong thành, bao vây phủ lỵ. Thế nhưng, nhìn tổng thể, kết quả thu được của cuộc khởi nghĩa là không đáng kể.

Trước tình hình đó, Thái Phiên và Trần Cao Vân quyết định đưa vua Duy Tân về Quảng Ngãi. Ông đến gặp một người bạn và người này khuyên ông nên đi trốn, nhưng Thái Phiên nói rằng “mình với vua Duy Tân tình sâu nghĩa nặng lắm, không nỡ bỏ vua mà thoát nạn một mình”[13]. Sau đó, địch vây bắt được cả 3 người trong một ngôi chùa gần núi Ngũ Lĩnh, Hà Trung, cách Huế 5 kilômét. Chánh văn phòng tòa Khâm sứ là Le Fol và Chánh mật thám Léon Sogny đích thân "mời" vua Duy Tân hỏi cung. Sau đó, nhà vua bị thực dân Pháp đày sang đảo Réunion khi mới 18 tuổi.

Còn Thái Phiên và Trần Cao Vân cùng Tôn Thất Đề, Nguyễn Siêu bị Bộ Hình Nam triều khép tội: "Thủy nhi Hậu Hồ thủy điếu, thiện tả chiếu văn, nhi Thương Bạc đình thuyền, yêu nghinh thánh giá, Hà Trung mạch phạn, Ngũ lĩnh kê thang, thừa dư chí thử phong trần, môi nghiệt giai do thử bối" (Thoạt tiên Hậu Hồ buông câu, tự chuyên thảo chiếu văn, sau Thương Bạc neo thuyền chờ rước thánh giá, xuống làng Hà Trung dùng cơm lạt, lên núi Ngũ Lĩnh ăn cháo gà, nhà vua rất đỗi phong trần, oan nghiệt này đều do bọn giặc cỏ này mà ra)[14].

Ngày 16 tháng 4 năm Bính Thìn (tức ngày 17-5-1916), Thái Phiên, Trần Cao Vân, Tôn Thất Đề, Nguyễn Quang Siêu bị chém tại An Hòa (gần Huế).

Sự hy sinh oanh liệt của Thái Phiên gây xúc động mạnh mẽ trong các tầng lớp nhân dân. Tiếc thương, cảm kích trước tấm gương hy sinh cao thượng của Thái Phiên, trong bài văn tế làm năm Giáp Tuất (1934), Phan Bội Châu viết:

Bảy thước thân trai gánh nợ đời,

Tinh thần khu xác một mà hai.

Trong vòng lồng chậu không chim cá,

Trước mắt non sông có đất trời.

Cây cỏ biếc đem gây máu nhuốm,

Ruột gan rồng, cây tấm gương soi.

Chúng ta vẫn cùng dòng Hồng Lạc,

Xin hỏi Nam Xương có mấy ai?[15]

Nhìn chung lại, cuộc khởi nghĩa do Thái Phiên, Trần Cao Vân và Duy Tân lãnh đạo đã thu hút được đông đảo quần chúng nhân dân và binh lính tham gia. Ở Quảng Nam, Quảng Ngãi có hàng nghìn người; ở Huế có 2.500 người, Đà Nẵng có 1.500 người; nhân dân địa phương lập thành các đội nghĩa binh; tại Huế có khoảng 50 nghĩa binh, xung quanh thành có nhiều tốp nghĩa quân, mỗi tốp khoảng 50-80 người[16]. Điều đó cho thấy quy mô của khởi nghĩa khá lớn, tổ chức trên diện rộng và có sự phối hợp của các địa phương. Đồng thời cũng cho thấy khởi nghĩa đáp ứng được nhu cầu của quần chúng nhân dân muốn thoát khỏi ách thống trị của chính quyền thực dân và chính sách bắt lính của thực dân Pháp. Tuy nhiên, khởi nghĩa nhanh chóng thất bại vì lý do cơ bản sau: "Tôn chỉ của những người lãnh đạo còn lạc hậu so với các trào lưu cách mạng chung”[17]; "tuyên truyền không chu đáo, tổ chức không chặt chẽ, thống nhất”[18]. Dù thất bại nhưng khởi nghĩa này đã để lại tiếng vang trong phong trào kháng Pháp của dân tộc Việt Nam.

Có nhiều ý kiến bàn luận xung quanh vấn đề vai trò của Thái Phiên và Trần Cao Vân, ai là người có vị trí quyết định. Hai nhân cách, hai khí phách, hai tài năng nhưng cùng một chí hướng, sẽ là khiếm nhã khi đoán định ai có vai trò lớn hơn ai. Bài diễn văn của tộc biểu họ Thái trong dịp lễ khánh thành nhà thờ Thái Phiên ngày 26-8-1962 cũng khẳng định mối thâm tình này: "Nói đến tiểu sử của cụ Thái Phiên tất nhiên phải nhắc đến cụ Trần Cao Vân, vì hai chiến sĩ liên quan mật thiết với nhau như hình với bóng. Hai cụ đồng sinh cùng một quê hương, đồng một chí hướng để hoạt động, đồng lên đoạn đầu đài để đền nợ nước, đồng một huyệt để mãi mãi gần nhau tại ngoại ô châu thành Huế mà đến bây giờ đồng bào còn nhắc đến duyên "tứ đồng" của hai cụ”[19]. Xét hoàn cảnh cụ thể, khi Thái Phiên lo sắp đặt mọi việc, tập hợp các sĩ phu yêu nước thì Trần Cao Vân tuy được thả khỏi nhà tù Côn Đảo nhưng vẫn bị quản thúc gần tỉnh lỵ Quảng Nam. Như vậy, có thể khẳng định ngay từ đầu Thái Phiên là người chủ động, là người đóng dựng đầu tiên cho cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916.

Theo quan điểm của Giáo sư Trần Văn Giàu, ở Việt Nam, “truyền thống lịch sử của dân tộc, ý thức phổ biến của nhân dân là đánh giá mọi việc lớn, từ nhân vật đến biến cố, từ tác phẩm đến ý thức tư tưởng, đều chiếu theo tiêu chuẩn quang minh chính đại của chủ nghĩa yêu nước. Chủ nghĩa yêu nước là hòn đá thử vàng chính của tất cả”[20]. Thái Phiên - con người lấy những hành động cụ thể để minh chứng cho lý tưởng sống cao đẹp của mình. Lý tưởng ấy có xuất phát điểm không gì khác là lòng yêu nước và quyết tâm rửa sạch quốc nhục, đánh đuổi thực dân. Hoạt động cách mạng của ông có khi thành công, có khi thất bại nhưng động lực và mục tiêu cao đẹp của những hành động đó và ý nghĩa đối với phong trào chiến đấu chống thực dân Pháp của nhân dân Việt Nam ở Quảng Nam nói riêng và trên toàn lãnh thổ Việt Nam nói chung là điều không thể phủ nhận.

             Nguồn: Bộ Quốc phòng, Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam, Danh nhân quân sự Việt Nam, Tập 4.

Nxb. Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2012, tr.262.