Viện Sử học khảo sát thực địa tại tỉnh Lạng Sơn
Chủ Nhật, 08/03/2026 09:42 SA
Ngày 8 tháng 3 năm 2026, Viện Sử học đã tổ chức chuyến khảo sát thực địa tại tỉnh Lạng Sơn với sự tham gia của đông đảo cán bộ nghiên cứu, viên chức và người lao động của Viện. Chuyến đi không chỉ mang ý nghĩa khởi đầu một năm công tác mới trong không khí phấn khởi, đoàn kết mà còn là dịp để các cán bộ nghiên cứu trực tiếp tiếp cận, tìm hiểu các di tích lịch sử và không gian văn hóa tâm linh tiêu biểu của vùng đất biên cương phía Bắc của Tổ quốc.
Lạng Sơn từ lâu được biết đến là địa bàn có vị trí chiến lược quan trọng trong tiến trình lịch sử dân tộc, đồng thời là nơi hội tụ nhiều lớp trầm tích văn hóa đặc sắc. Trên vùng đất này tồn tại nhiều di tích lịch sử, kiến trúc tôn giáo - tín ngưỡng và các địa điểm gắn liền với những sự kiện quan trọng trong lịch sử Việt Nam. Chính vì vậy, việc tổ chức các chuyến khảo sát thực địa tại địa phương không chỉ giúp các nhà nghiên cứu củng cố tri thức chuyên môn mà còn góp phần làm sâu sắc hơn nhận thức về mối quan hệ giữa lịch sử, không gian và cộng đồng.
Điểm dừng chân đầu tiên của đoàn là Đền Bắc Lệ, một trong những trung tâm thờ Mẫu tiêu biểu của khu vực miền Bắc. Đền tọa lạc giữa không gian thiên nhiên xanh mát của vùng núi Lạng Sơn, từ lâu đã trở thành địa điểm hành hương quen thuộc của đông đảo người dân trong và ngoài tỉnh. Tại đây, các cán bộ của Viện Sử học đã tìm hiểu về lịch sử hình thành di tích, hệ thống kiến trúc, cũng như vai trò của đền trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng. Qua khảo sát thực địa, nhiều vấn đề liên quan đến sự lan tỏa của tín ngưỡng thờ Mẫu, quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể đã được trao đổi và thảo luận trong đoàn.
Tiếp nối chương trình, đoàn đã đến tham quan và khảo sát Đền Mẫu Đồng Đăng, một địa điểm tín ngưỡng nổi tiếng nằm gần khu vực cửa khẩu quốc tế Đồng Đăng. Ngôi đền được biết đến như một trung tâm thờ Mẫu quan trọng của vùng biên giới phía Bắc, gắn liền với đời sống tâm linh của cư dân địa phương cũng như các hoạt động giao thương qua biên giới trong lịch sử. Không gian kiến trúc của đền mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian, đồng thời phản ánh sự giao thoa giữa các dòng chảy văn hóa trong khu vực. Thông qua việc quan sát trực tiếp và làm việc tại khu di tích, các nhà nghiên cứu của Viện đã có thêm nhiều thông tin và tư liệu quý phục vụ cho các nghiên cứu về lịch sử văn hóa, tín ngưỡng và đời sống xã hội vùng biên.
Trong hành trình khảo sát, đoàn cũng đã đến Chùa Tam Thanh, một trong những danh thắng nổi tiếng của Lạng Sơn. Ngôi chùa tọa lạc trong lòng núi đá vôi, gắn liền với hệ thống hang động tự nhiên kỳ vĩ, từ lâu đã trở thành một trung tâm sinh hoạt tôn giáo và văn hóa quan trọng của cư dân địa phương. Tại đây, các thành viên trong đoàn không chỉ tìm hiểu về lịch sử hình thành, quá trình trùng tu và phát triển của chùa qua các thời kỳ, mà còn quan sát hệ thống bia ký, tượng thờ và các yếu tố kiến trúc đặc trưng của không gian Phật giáo vùng Đông Bắc. Những tư liệu thực địa này có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử tôn giáo, tín ngưỡng cũng như đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân vùng biên.
Đoàn công tác Viện Sử học tại chùa Tam Thanh (Lạng Sơn)
PGS.TS. Nguyễn Đức Nhuệ đọc bia tại động Tam Thanh (Lạng Sơn)
Điểm đến cuối cùng của chuyến khảo sát là Thành Nhà Mạc, một di tích lịch sử quan trọng gắn với giai đoạn hoạt động của nhà Mạc tại vùng biên viễn phía Bắc. Thành được xây dựng trên vị trí địa hình chiến lược, dựa lưng vào núi, hướng ra vùng thung lũng rộng, thể hiện rõ tư duy quân sự và khả năng tận dụng địa hình tự nhiên của các thế lực chính trị đương thời. Tại đây, các cán bộ nghiên cứu của Viện đã có dịp quan sát trực tiếp cấu trúc còn lại của tường thành, hệ thống phòng thủ cũng như vị trí địa lý của di tích trong tổng thể cảnh quan khu vực. Việc khảo sát thực địa giúp làm rõ hơn nhiều vấn đề liên quan đến lịch sử tồn tại của thành, vai trò của khu vực Lạng Sơn trong chiến lược phòng thủ và kiểm soát vùng biên giới trong thời kỳ lịch sử đầy biến động của nhà Mạc.
Đoàn công tác Viện Sử học tại Di tích lịch sử Thành Nhà Mạc (Lạng Sơn)
Đoàn công tác Viện Sử học tại Di tích lịch sử Thành Nhà Mạc (Lạng Sơn)
Chuyến khảo sát thực tế đầu năm tại Lạng Sơn một lần nữa khẳng định vai trò quan trọng của phương pháp điền dã trong nghiên cứu sử học. Đối với công tác nghiên cứu lịch sử, việc trực tiếp khảo sát di tích, tiếp cận không gian văn hóa bản địa và trao đổi với cộng đồng địa phương là một trong những phương thức quan trọng để kiểm chứng tư liệu, bổ sung thông tin và mở rộng hướng tiếp cận nghiên cứu. Những trải nghiệm thực địa giúp kết nối giữa tư liệu thư tịch với hiện vật, cảnh quan và ký ức cộng đồng, từ đó góp phần làm phong phú và sâu sắc hơn nhận thức khoa học về lịch sử.
Thông qua các hoạt động khảo sát, trao đổi và tìm hiểu thực tiễn, các cán bộ của Viện có thêm cơ hội tiếp cận với công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tại địa phương. Đây cũng là cơ sở quan trọng để thúc đẩy các chương trình hợp tác nghiên cứu, tư vấn khoa học và hỗ trợ chuyên môn trong lĩnh vực bảo tồn di sản lịch sử, văn hóa trong thời gian tới.
Trong không khí mùa xuân đầu năm, chuyến đi khảo sát của Viện Sử học tại tỉnh Lạng Sơn đã diễn ra thành công tốt đẹp, để lại nhiều ấn tượng sâu sắc đối với các thành viên tham gia. Hoạt động này không chỉ góp phần làm phong phú thêm đời sống học thuật và tinh thần của tập thể cán bộ Viện, mà còn khẳng định định hướng gắn kết giữa nghiên cứu khoa học với thực tiễn, giữa các cơ quan nghiên cứu trung ương với các địa phương trong cả nước.
Chuyến khảo sát thực tế tại Lạng Sơn mở ra một năm công tác mới với nhiều kỳ vọng về những thành quả nghiên cứu sâu sắc hơn, đồng thời tiếp tục khẳng định vai trò của Viện Sử học trong việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa của dân tộc Việt Nam.
TS. Nguyễn Thu Hạnh, Viện Sử học, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam