Chiều ngày 16-3-2026, tại Hà Nội, Viện Sử học đã tổ chức tọa đàm khoa học với sự tham gia của GS.TS. Thomas Engelbert, chuyên gia Việt Nam học thuộc Đại học Hamburg (Đức). Tham dự tọa đàm có PGS.TS. Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Sử học; TS. Lê Thị Thu Hằng, Phó Viện trưởng, Tổng Biên tập Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử; PGS.TS. Trần Thị Vinh, một số đại biểu và đông đảo cán bộ nghiên cứu của Viện Sử học. Sự kiện là dịp để các nhà nghiên cứu trao đổi về một số vấn đề trong nghiên cứu Lịch sử Cổ - Trung đại Việt Nam, đồng thời góp phần tăng cường kết nối học thuật giữa các nhà nghiên cứu Việt Nam và quốc tế.

Tại tọa đàm, GS.TS. Thomas Engelbert đã trình bày tham luận với chủ đề “Từ huyền thoại đến lịch sử: sự ra đời của nền sử học Việt Nam ở thế kỷ XV”, thông qua truyện Kim Quy trong Lĩnh Nam chích quái để phân tích hai nội dung chính: diễn giải truyền thuyết lịch sử qua motif Kim Quy và đưa ra những luận giải vì sao các câu truyện truyền thuyết được Ngô Sĩ Liên đưa vào biên niên sử của nhà Lê.

PGS.TS. Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Sử học và GS.TS. Thomas Engelbert, Đại học Hamburg (Đức) tại tọa đàm

GS.TS. Thomas Engelbert đã phân tích motif rùa thần (Kim Quy) trong truyền thuyết Việt Nam và so sánh với những motif tương tự trong truyền thuyết Trung Quốc. Qua đó cho thấy sự giao thoa văn hóa trong khu vực Đông Á cũng như cách các yếu tố huyền thoại được tiếp nhận và diễn giải trong quá trình biên soạn lịch sử. Theo GS.TS. Thomas Engelbert, những yếu tố huyền thoại trong sử sách không chỉ là các câu chuyện dân gian, mà còn mang ý nghĩa biểu tượng lịch sử và văn hóa dân tộc. Các hình tượng như Kim Quy hay các truyền thuyết về nguồn gốc quốc gia phản ánh cách người Việt thời trung đại lý giải quá khứ, đồng thời góp phần hình thành ký ức lịch sử và bản sắc cộng đồng.

Sau phần trình bày, tọa đàm tiếp tục với nhiều ý kiến trao đổi từ các nhà nghiên cứu của Viện Sử học. Đáng chú ý một số ý kiến sau:

Các trao đổi thêm về biểu tượng của thần Kim Quy trong truyền thống lịch sử - văn hóa Việt Nam phản ánh quan niệm của người Việt cổ về sự bảo trợ linh thiêng đối với nhà nước và cộng đồng, cho thấy sự kết nối giữa truyền thuyết lịch sử, tín ngưỡng dân gian và hệ biểu tượng văn hóa trong đời sống tinh thần của người Việt (TS. Phan Đăng Thuận, ThS. Mai Thị Huyền).

Đề cập truyền thuyết “Chín chúa tranh vua” của người Tày ở Cao Bằng chứa đựng nhiều yếu tố phản ánh ký ức lịch sử của cộng đồng các dân tộc, nhất là người Tày về nguồn gốc của Thục Phán An Dương Vương. Việc nghiên cứu và so sánh các truyền thuyết của các tộc người khác nhau có thể góp phần làm rõ hơn bối cảnh văn hóa - lịch sử đa dạng trong quá trình hình thành các truyền thuyết lịch sử ở Việt Nam (TS. Trần Thị Phương Hoa, TS. Ngô Vũ Hải Hằng).

Đặt vấn đề về mối liên hệ giữa các truyền thuyết nguồn gốc và quá trình di dân trong lịch sử hình thành dân tộc Việt, cho rằng việc nghiên cứu truyền thuyết có thể cung cấp thêm những gợi ý cho việc tìm hiểu các quá trình giao lưu và hình thành cộng đồng người Việt (TS. Nguyễn Quốc Sinh).

Các cán bộ nghiên cứu của Viện Sử học phát biểu tại tọa đàm

Nhấn mạnh mối liên hệ giữa huyền thoại và chính sử trong truyền thống sử học Việt Nam, đồng thời lưu ý đến vai trò của nhà sử học Lê Văn Hưu với bộ Đại Việt sử ký ở thế kỷ XIII - công trình được xem là đặt nền móng cho nền quốc sử của Đại Việt và có ảnh hưởng quan trọng đối với các sử gia đời sau (ThS. Nguyễn Văn Biểu).

Việc nghiên cứu truyền thuyết lịch sử cần đặt trong hệ thống ba loại nguồn tư liệu: truyền miệng, thành văn và hiện vật. Theo đó, sử liệu dân gian phản ánh ký ức lịch sử của cộng đồng và có thể mang lại những gợi mở nhất định cho nghiên cứu sử học và văn hóa học. Tuy nhiên, việc khai thác các yếu tố huyền thoại cần được thực hiện trên cơ sở đối sánh nhiều nguồn tư liệu và vận dụng phương pháp phê phán sử liệu, nhằm chắt lọc những chi tiết có giá trị lịch sử từ các yếu tố huyền sử (TS. Đinh Thị Hải Đường).

Bên cạnh đó, GS.TS. Thomas Engelbert cũng chia sẻ về thành tựu và triển vọng của nghiên cứu Việt Nam tại châu Âu và Cộng hòa Liên bang Đức. Trước năm 1998, ngành Việt Nam học được duy trì tại hai cơ sở giáo dục đại học của Đức là Đại học Humboldt Berlin và Đại học Hamburg. Hiện tại, Đại học Hamburg là cơ sở duy nhất tại CHLB Đức có chương trình đào tạo riêng về ngành Việt Nam học với tất cả các bậc học từ cử nhân, thạc sỹ và tiến sĩ. Trong nhiều năm qua, ngành Việt Nam học tại Đại học Hamburg đã là địa chỉ yêu thích của nhiều sinh viên Việt Nam, sinh viên nước ngoài tham gia học tập và nghiên cứu. Ngành cũng tổ chức được nhiều sự kiện học thuật như tọa đàm khoa học, hội thảo khoa học, thu hút đông đảo các học giả quốc tế tham gia. Trong những năm gần đây, nhiều ấn phẩm quan trọng của ngành Việt Nam học, Đại học Hamburg đã được xuất bản dựa trên kết quả nghiên cứu từ các hội thảo như: The South China Sea Conflict after the Arbitration of July 12, 2016 và Reading South Vietnam’s Writers: The Reception of Western Thoughts in Journalism and Literature.

Phát biểu tổng kết tọa đàm, PGS.TS. Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Sử học, đánh giá cao những gợi mở học thuật từ bài trình bày của GS.TS. Thomas Engelbert. Theo đó, cách tiếp cận so sánh và liên ngành mà GS.TS. Thomas Engelbert đưa ra có thể góp phần mở rộng hướng nghiên cứu đối với lịch sử Cổ - Trung đại Việt Nam, đặc biệt trong việc xem xét mối quan hệ giữa truyền thuyết, văn hóa dân gian và sử học. Những hoạt động trao đổi học thuật như vậy không chỉ góp phần làm sâu sắc thêm hiểu biết về lịch sử và văn hóa Việt Nam, mà còn mở ra những cơ hội hợp tác nghiên cứu quốc tế trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn.