Chủ trì Hội thảo

(Từ trái sang phải: PGS.TS. Philipper Le Faile, Trưởng đại diện Văn phòng EFEO tại Hà Nội; TS. Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Phó Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam; PGS.TS. Vũ Hùng Cường, Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội)

Tham dự Hội thảo có TS. Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm, Phó Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam; PGS.TS. Philipper Le Faile, Trưởng đại diện Văn phòng EFEO tại Hà Nội. GS. Joie Springer, Chủ tịch Tiểu ban Danh mục Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO cùng nhiều chuyên gia quốc tế về di sản tư liệu. Hội thảo còn có sự tham dự của đại diện Lãnh đạo các đơn vị thuộc, trực thuộc Viện Hàn lâm; đại diện các cơ quan Trung ương, tổ chức quốc tế, cơ quan đại diện ngoại giao, các nhà khoa học và nhà nghiên cứu trong nước, quốc tế.

Tham dự trực tuyến có GS. Nicolas Fiévé, Giám đốc EFEO tại Paris; ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng Đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam.

TS. Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phát biểu khai mạc tại Hội thảo

Bước khởi đầu quan trọng cho hành trình xây dựng hồ sơ Di sản tư liệu thế giới

Phát biểu khai mạc Hội thảo, TS. Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm nhấn mạnh, từ năm 1992, UNESCO đã khởi xướng Chương trình Ký ức thế giới nhằm bảo tồn và tăng cường khả năng tiếp cận các di sản tư liệu có nguy cơ mai một. Đến nay, thế giới đã có hàng trăm di sản tư liệu được ghi danh, trong đó Việt Nam sở hữu 11 Di sản tư liệu được UNESCO công nhận ở cấp khu vực và thế giới.

Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm cho biết, kho tư liệu ảnh EFEO hiện lưu giữ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm bao gồm gần 40.000 tấm ảnh được ghi lại trong khoảng thời gian từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, là kết quả của những nỗ lực nghiên cứu và khảo sát của nhiều thế hệ các nhà nghiên cứu của EFEO.

TS. Đặng Xuân Thanh khẳng định, bộ sưu tập không chỉ phản ánh sự đa dạng về văn hóa, xã hội, lịch sử và kiến trúc của Việt Nam và Đông Dương, mà còn là “kho báu thông tin” quan trọng phục vụ nghiên cứu khoa học và bảo tồn di sản.

“Với các giá trị cốt lõi về tính độc bản, tính toàn vẹn, bộ sưu tập ảnh EFEO có tác động trực tiếp đến nhiều ngành khoa học. Trong thế kỷ XX, ảnh EFEO được sử dụng cho công tác khảo cổ học, bảo tồn di sản, biên soạn tư liệu, nghiên cứu dân tộc học và kiến trúc học như nguồn tư liệu đối chứng quan trọng. Trên phạm vi rộng hơn, bộ tư liệu ảnh EFEO còn góp phần hình thành nền tảng tri thức phục vụ các hồ sơ đề cử di sản thế giới tại Việt Nam về sau”. TS. Đặng Xuân Thanh nhấn mạnh.

Đặc biệt, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm cho biết, thông qua sự hợp tác giữa Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp và Viện Thông tin Khoa học xã hội, toàn bộ sưu tập đã được số hóa và đưa lên trang web chung để cộng đồng thế giới được tiếp cận, tìm hiểu và nghiên cứu. Đây là hướng đi phù hợp với mục tiêu cốt lõi của Chương trình Ký ức Thế giới, gồm: bảo tồn, số hóa, mở rộng tiếp cận, và quốc tế hóa giá trị tư liệu.

“Tôi tin tưởng rằng, với sự tham gia của nhiều chuyên gia quốc tế và trong nước có uy tín, hội thảo sẽ thu nhận được nhiều thông tin có giá trị, là tư liệu đầu vào quý báu phục vụ công tác xây dựng hồ sơ di sản tư liệu, đồng thời góp phần quảng bá, lan tỏa và phát huy giá trị của kho tư liệu đặc biệt này”, TS. Đặng Xuân Thanh bày tỏ.

GS. Nicolas Fiévé, Giám đốc EFEO tại Paris nhận định “Kho tư liệu ảnh của Viện Thông tin Khoa học xã hội chắc chắn là bộ sưu tập ảnh khoa học phong phú và lâu đời nhất tại Việt Nam”

Thành quả của hơn ba thập kỷ hợp tác Việt Nam - Pháp

Phát biểu tại hội thảo, GS. Nicolas Fiévé, Giám đốc EFEO tại Paris, đánh giá bộ sưu tập ảnh hiện lưu giữ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội là một trong những kho ảnh khoa học lâu đời và phong phú nhất tại Việt Nam.

Ông nhấn mạnh việc đưa kho tư liệu đến gần hơn với giới nghiên cứu và công chúng luôn là ưu tiên chung của EFEO và các đối tác Việt Nam. Từ ý tưởng được hình thành cách đây hơn 20 năm, dự án số hóa và xây dựng cổng truy cập chung đã chính thức được triển khai từ năm 2019, vượt qua nhiều khó khăn về kỹ thuật cũng như những gián đoạn do đại dịch.

Theo GS. Nicolas Fiévé, hiện nay các bộ sưu tập ảnh lưu giữ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội ở Hà Nội và tại Thư viện ảnh của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp ở Paris, trên nhiều phương diện, có tính bổ trợ cho nhau, hợp thành một nguồn tư liệu đặc biệt phong phú và gần như độc nhất vô nhị về Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX.

“Ngày nay, chúng ta có trong tay một nguồn tư liệu đã trở thành một kho tri thức tuyệt vời, phục vụ cả giới nghiên cứu lẫn công chúng rộng rãi”, ông khẳng định.

Ông Jonathan Wallace Baker khẳng định, Bộ sưu tập ảnh của EFEO nhắc nhở chúng ta rằng những bức ảnh không đơn thuần là hình ảnh. Chúng là những nhân chứng của lịch sử. Chúng lưu giữ tri thức, ký ức và sự đa dạng văn hóa. Chúng kết nối các thế hệ quá khứ với hiện tại và tương lai.

Di sản tư liệu là ký ức chung của nhân loại

Đại diện UNESCO, ông Jonathan Wallace Baker cho rằng bộ sưu tập ảnh EFEO là minh chứng tiêu biểu cho giá trị của hợp tác quốc tế trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa.

Theo ông, di sản tư liệu không chỉ là sự ghi chép về quá khứ mà còn là nguồn tri thức, bản sắc, ký ức và chất liệu về các cuộc đối thoại. Thông qua các tài liệu lưu trữ, bản thảo, ảnh, bản đồ, phim và bản ghi âm, chúng ta hiểu rõ hơn về cuộc sống của các thế hệ đi trước và hiểu sâu sắc hơn về xã hội mà chúng ta được kế thừa.

Ông đặc biệt đánh giá cao những nỗ lực số hóa của các cơ quan Việt Nam và Pháp trong thời gian qua, đồng thời cho rằng số hóa mới chỉ là bước khởi đầu. Việc bảo tồn bền vững còn đòi hỏi công tác lưu trữ chuyên nghiệp, xây dựng dữ liệu chuẩn hóa và các chính sách tiếp cận có trách nhiệm.

Quang cảnh Hội thảo

Từ góc độ của UNESCO, ông Jonathan Wallace Baker nhấn mạnh ba ưu tiên cần được thúc đẩy trong thời gian tới.

Thứ nhất là tiếp tục đầu tư cho công tác bảo tồn bởi tư liệu ảnh vốn rất mong manh trước tác động của môi trường, thiên tai và thời gian

Thứ hai là mở rộng khả năng tiếp cận và tăng cường sự tham gia của công chúng thông qua các triển lãm, chương trình giáo dục, nền tảng số và các hoạt động truyền thông cộng đồng.

Thứ ba là tăng cường hợp tác quốc tế giữa các cơ quan lưu trữ, thư viện, bảo tàng, trường đại học và các tổ chức văn hóa nhằm chia sẻ chuyên môn, nâng cao năng lực, phát triển các sáng kiến chung và khai thác hiệu quả các giá trị xuyên biên giới của di sản tư liệu.

Ông Dương Trung Quốc, chuyên gia Sử học, Tổng Biên tập Tạp chí Xưa và Nay trình bày báo cáo tham luận tại Hội thảo

Nhiều góc nhìn học thuật về tiềm năng di sản của bộ sưu tập EFEO

Ban Tổ chức cho biết hội thảo nhận được 13 tham luận của các học giả và chuyên gia trong nước, quốc tế. Các tham luận tập trung làm rõ giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học của bộ sưu tập ảnh EFEO; đồng thời đánh giá tiềm năng của bộ sưu tập trong việc xây dựng hồ sơ đề cử Di sản tư liệu thế giới theo Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO.

PGS.TS. Philipper Le Faile, Trưởng đại diện Văn phòng EFEO tại Hà Nội chia sẻ nguồn gốc, xuất xứ và tính xác thực tình trạng tư liệu ảnh EFEO tại Paris

Hội thảo được tổ chức thành hai phiên chuyên đề. Phiên thứ nhất tập trung phân tích giá trị lịch sử, văn hóa của sưu tập ảnh EFEO; phiên thứ hai trao đổi về tiềm năng di sản tư liệu của bộ sưu tập dưới góc nhìn của UNESCO và kinh nghiệm quốc tế.

TS. Vũ Thị Minh Hương, Phó Chủ tịch Chương trình Ký ức Thế giới khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, thành viên Ủy ban Tư vấn Quốc tế (IAC) giới thiệu về Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO chia sẻ một số sưu tập ảnh đã được Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO ghi danh

Các ý kiến thảo luận đều thống nhất đánh giá bộ sưu tập ảnh EFEO là nguồn tư liệu đặc biệt quý hiếm, có giá trị nổi bật về lịch sử, khoa học và văn hóa, đồng thời chứa đựng nhiều tiềm năng để xây dựng hồ sơ trình UNESCO xem xét ghi danh.

Bà Joie Sringoer, Chủ tịch Tiểu ban Đăng ký, IAC chia sẻ về danh mục Di sản tư liệu quốc tế và một số lưu ý về hồ sơ trình chung

Phát biểu bế mạc hội thảo, PGS.TS. Vũ Hùng Cường, Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội cho biết các tham luận và trao đổi học thuật đã cung cấp những luận cứ quan trọng phục vụ công tác xây dựng hồ sơ di sản tư liệu.

PGS.TS. Vũ Hùng Cường, Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội phát biểu bế mạc Hội thảo

Ông nhấn mạnh, những đánh giá tích cực từ các chuyên gia UNESCO và các học giả quốc tế là nguồn động viên lớn để đơn vị tiếp tục triển khai lộ trình đề cử bộ sưu tập ảnh EFEO trở thành Di sản tư liệu thế giới trong thời gian tới.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại Hội thảo

Ngay sau hội thảo, các đại biểu đã tham quan không gian trưng bày chuyên đề “Di sản tư liệu EFEO: Từ dấu ấn lịch sử đến giá trị đương đại” tại trụ sở Viện Hàn lâm. Không gian trưng bày giới thiệu những hình ảnh, tư liệu tiêu biểu được lựa chọn từ các kho lưu trữ quý hiếm do EFEO chuyển giao cho Việt Nam từ năm 1957, góp phần giúp công chúng tiếp cận trực quan hơn với những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc sắc của một di sản tư liệu đang được kỳ vọng vươn tới tầm vóc thế giới.