Tham dự tọa đàm có PGS.TS. Phạm Lan Oanh, Phó Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; PGS.TS. Nguyễn Đức Nhuệ, Phó Chủ tịch chuyên trách Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, nguyên Phó Viện trưởng phụ trách Viện Sử học; GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc, nguyên Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển; PGS.TS. Nguyễn Văn Sơn, nguyên Phó Viện trưởng Viện Văn học; và đại diện Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Hà Nội; Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Hà Nội; Khoa Lịch sử và Văn hóa, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn; Đại học Hà Nội...

Về phía Viện Sử học - cơ quan chủ trì thực hiện nhiệm vụ có TS. Lê Thị Thu Hằng, Phó Viện trưởng Viện Sử học, Tổng Biên tập Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử; TS. Ngô Vũ Hải Hằng, Chủ nhiệm nhiệm vụ, cùng các nhà khoa học là thành viên tham gia thực hiện nhiệm vụ và các đại biểu, cán bộ nghiên cứu của Viện Sử học.

Tọa đàm được tổ chức nhằm trao đổi, làm rõ những vấn đề khoa học và thực tiễn liên quan đến quá trình hình thành, kế thừa và biến đổi các giá trị thanh lịch, văn minh của cư dân Hà Nội trong bối cảnh đô thị hóa, hội nhập và chuyển đổi số. Thông qua tiếp cận từ lịch sử, văn hóa học và nghiên cứu đời sống đô thị, các tham luận góp phần cung cấp luận cứ khoa học phục vụ việc xây dựng Bộ tiêu chí Người Hà Nội thanh lịch, văn minh, đáp ứng yêu cầu phát triển Thủ đô trong giai đoạn mới.

Tại tọa đàm, các tác giả trình bày tham luận, tập trung phân tích những khía cạnh khác nhau của chủ đề nghiên cứu.

Mở đầu tọa đàm, tham luận “Gia đình truyền thống - cái nôi hình thành và nuôi dưỡng người Hà Nội thanh lịch, văn minh” của GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc, tập trung làm rõ vai trò của gia đình trong việc hình thành nhân cách, giáo dục nếp sống, duy trì các chuẩn mực đạo đức và truyền thụ giá trị văn hóa giữa các thế hệ. Qua đó, tham luận nhấn mạnh ý nghĩa của việc phát huy vai trò gia đình trong xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh hiện nay.

Với góc nhìn lịch sử, tham luận ““Thanh lịch” và “văn minh” ở Hà Nội trong quá trình hiện đại hóa đô thị (1888-1945)” của TS. Nguyễn Thị Lệ Hà, Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, khảo sát sự biến đổi của quan niệm và thực hành thanh lịch, văn minh trong quá trình chuyển đổi không gian đô thị Hà Nội thời cận đại. Tham luận làm rõ tác động của quy hoạch, hạ tầng, đời sống thị dân và quá trình tiếp xúc văn hóa Đông - Tây; qua đó cho thấy các giá trị truyền thống vừa được kế thừa, vừa được bổ sung và điều chỉnh trước những yêu cầu mới của đời sống đô thị.

Tiếp cận từ góc độ văn hóa học, tham luận “Từ nếp thanh lịch đến văn minh đô thị, biến đổi quan niệm và thực hành của cư dân Hà Nội trong dòng chảy văn hóa Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội” của PGS.TS. Phạm Lan Oanh, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, phân tích mối quan hệ giữa các giá trị văn hóa truyền thống với những biến đổi về không gian cư trú, cơ cấu dân cư, quan hệ xã hội và phương thức giao tiếp. Tác giả nhấn mạnh rằng việc xây dựng bộ tiêu chí cần xuất phát từ những giá trị có sức sống thực tế trong cộng đồng, đồng thời tính đến sự đa dạng của các không gian sống đô thị hiện nay, trong đó bao gồm không gian số và mạng xã hội.

Tham luận “Chuẩn mực ứng xử của cư dân Thăng Long - Hà Nội và những gợi mở cho việc xây dựng bộ tiêu chí thanh lịch, văn minh” của TS. Nguyễn Quốc Sinh, Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, tập trung nhận diện những chuẩn mực ứng xử được hình thành trong lịch sử Thăng Long - Hà Nội, từ đó gợi mở các căn cứ lịch sử và văn hóa cho việc xác lập tiêu chí phù hợp với đời sống đương đại. Nội dung tham luận góp phần kết nối những giá trị truyền thống với yêu cầu xây dựng nếp sống văn minh trong cộng đồng cư dân Thủ đô hiện nay.

Từ thực tiễn không gian đô thị đương đại, tham luận “Thanh lịch, văn minh trong không gian đô thị mới trên địa bàn thành phố Hà Nội: chung cư, khu đô thị, phố đi bộ và không gian cộng đồng” của TS. Lê Văn Phong, Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, làm rõ những thay đổi trong quan hệ cộng đồng và cách thức ứng xử của cư dân tại các không gian sinh hoạt mới. Qua đó, tham luận đặt ra yêu cầu xây dựng các chuẩn mực ứng xử gắn với đặc điểm của từng môi trường sống, góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm cá nhân và cộng đồng trong sử dụng, gìn giữ không gian chung.

Trao đổi về thực hành văn hóa và xây dựng bộ tiêu chí Người Hà Nội thanh lịch, văn minh

Từ các tham luận trình bày, các đại biểu đã trao đổi, thảo luận tập trung vào những vấn đề đặt ra trong quá trình chuyển hóa các giá trị thanh lịch, văn minh thành chuẩn mực ứng xử trong đời sống thường nhật.

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, không gian cư trú mở rộng, cơ cấu dân cư ngày càng đa dạng và phương thức giao tiếp liên tục thay đổi, việc xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh không thể chỉ dừng lại ở tuyên truyền, giáo dục nhận thức hay xác định những phẩm chất mang tính định hướng. Điều quan trọng hơn là cụ thể hóa các giá trị văn hóa thành hành vi có thể thực hành thường xuyên trong gia đình, khu dân cư, cơ quan, trường học, không gian công cộng và môi trường số.

Theo hướng tiếp cận này, bộ tiêu chí cần làm rõ những biểu hiện cụ thể của thanh lịch, văn minh trong từng hoàn cảnh giao tiếp và sinh hoạt. Các chuẩn mực như tôn trọng người khác, giao tiếp có văn hóa, tuân thủ pháp luật, giữ gìn vệ sinh môi trường, bảo vệ không gian chung, có trách nhiệm với cộng đồng và ứng xử có văn hóa trên mạng xã hội cần được cụ thể hóa thành những yêu cầu dễ hiểu, dễ thực hiện và có khả năng đánh giá. Cùng với việc phát huy ý thức tự giác của mỗi cá nhân, cần chú trọng vai trò nêu gương của gia đình, cơ quan, tổ chức và trách nhiệm của các thiết chế quản lý trong việc tạo dựng môi trường thuận lợi để những hành vi tích cực trở thành thói quen, nếp sống.

Một vấn đề đáng chú ý là sự biến đổi văn hóa ứng xử trong mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, giữa các thế hệ và giữa những cộng đồng cư dân có nguồn gốc khác nhau. Quá trình đô thị hóa và di cư đã đưa nhiều người từ các vùng miền đến sinh sống, học tập và làm việc tại Hà Nội, góp phần làm phong phú đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội của Thủ đô. Tuy nhiên, sự khác biệt về môi trường sống, tập quán, thói quen và kinh nghiệm ứng xử cũng đặt ra yêu cầu tăng cường giao lưu, giáo dục và xây dựng những chuẩn mực chung trong không gian đô thị. Việc xác lập tiêu chí vì thế cần tính đến tính đa dạng của cộng đồng cư dân, đồng thời bảo đảm các nguyên tắc ứng xử chung được tôn trọng và thực hiện thống nhất.

Đồng thời, cần tránh đồng nhất người Hà Nội gốc với thanh lịch, văn minh hoặc mặc nhiên coi cư dân nhập cư là nguyên nhân của những hạn chế trong văn hóa ứng xử. Nguồn gốc cư trú không phải căn cứ duy nhất để đánh giá phẩm chất của một cá nhân. Một người sinh ra và lớn lên tại Hà Nội không đương nhiên có cách ứng xử thanh lịch; ngược lại, người từ địa phương khác đến sinh sống, làm việc tại Thủ đô hoàn toàn có thể tiếp nhận, gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của Hà Nội. Điều quan trọng là ý thức tiếp nhận, thực hành và tôn trọng các chuẩn mực chung của cộng đồng.

Những hành vi thiếu văn hóa của một bộ phận cư dân, dù xuất thân từ đâu, đều có thể ảnh hưởng đến môi trường văn hóa và hình ảnh chung của Thủ đô. Bởi vậy, việc đánh giá một người cần dựa trên hành vi thực tế, tinh thần trách nhiệm, sự tôn trọng người khác và ý thức tuân thủ quy tắc chung, thay vì dựa vào danh xưng hay nguồn gốc quê quán. Xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh phải là trách nhiệm chung của tất cả những người đang sinh sống, học tập và làm việc trên địa bàn thành phố, không phân biệt quê quán hay thời gian cư trú.

Kết luận tại tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Đức Nhuệ cho rằng: Từ những vấn đề đặt ra trong các tham luận trình bày và qua trao đổi, thảo luận tại tọa đàm, nhiệm vụ xây dựng bộ tiêu chí Người Hà Nội thanh lịch, văn minh cần kết hợp hài hòa giữa kế thừa các giá trị truyền thống Thăng Long - Hà Nội với yêu cầu của đời sống đô thị hiện đại, giữa giáo dục nhận thức với rèn luyện hành vi, giữa trách nhiệm cá nhân với trách nhiệm cộng đồng và hiệu quả quản lý xã hội. Các tiêu chí cần bảo đảm cơ sở khoa học, tính khả thi và khả năng vận dụng trong thực tiễn; đồng thời tránh hình thức, dàn trải hoặc chỉ dừng ở việc liệt kê những phẩm chất mong muốn. Việc xây dựng tiêu chí cần hướng tới thúc đẩy sự tự giác, khuyến khích hành vi tích cực và tạo điều kiện để các giá trị văn hóa được duy trì bền vững trong đời sống hằng ngày.

Kết quả tại Tọa đàm góp phần làm rõ mối quan hệ giữa nền tảng văn hóa lịch sử Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội với những yêu cầu mới của đời sống đô thị. Từ vai trò của gia đình, các chuẩn mực ứng xử truyền thống đến tác động của hiện đại hóa, đô thị hóa và chuyển đổi số, các tham luận cùng những vấn đề được đặt ra tại tọa đàm cho thấy việc xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh cần được tiếp cận như một quá trình liên tục, trong đó các giá trị được kế thừa, điều chỉnh và chuyển hóa thành thực hành văn hóa phù hợp với điều kiện xã hội cụ thể.

Tọa đàm là hoạt động khoa học có ý nghĩa thiết thực trong quá trình triển khai nhiệm vụ “Xây dựng và ban hành bộ tiêu chí Người Hà Nội thanh lịch, văn minh trên địa bàn thành phố Hà Nội”, góp phần bổ sung luận cứ lịch sử và văn hóa phục vụ việc xây dựng bộ tiêu chí. Kết quả nghiên cứu và trao đổi học thuật tại tọa đàm là cơ sở tham khảo để kết hợp hài hòa giữa bảo tồn, phát huy truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội với xây dựng con người Thủ đô có lối sống thanh lịch, văn minh, trách nhiệm và khả năng thích ứng với yêu cầu phát triển trong thời kỳ mới, góp phần xây dựng Hà Nội theo định hướng “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại”.