Thư viện Viện Sử học ra đời vào năm 1953 tại Tân Trào (Tuyên Quang) cùng với sự thành lập Ban Nghiên cứu Văn Sử Địa - tổ chức tiền thân của Viện Sử học và Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam. Trong hơn 60 năm hoạt động, Thư viện Viện Sử học ngày càng phát triển về mọi mặt, là thư viện chuyên ngành có vị trí quan trọng trong hệ thống thư viện của Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam. Hoạt động nghiệp vụ của thư viện gồm các yếu tố cơ bản là Vốn tài liệu/ Nguồn lực thông tin/ Nguồn tài nguyên; Tổ chức khai thác và phục vụ thông tin; Nguồn lực con người - Cán bộ thư viện …
I. NGUỒN LỰC THÔNG TIN TẠI THƯ VIỆN VIỆN SỬ HỌC
Hiện nay, nguồn lực thông tin của Thư viện Viện Sử học chủ yếu vẫn là nguồn lực thông tin truyền thống (tài liệu giấy). Trong số đó, tài liệu công bố chiếm khoảng 90% tổng số tài liệu . Nguồn lực thông tin trên có thể chia ra hai phần cơ bản sau:
1.Nguồn lực thông tin truyền thống
Sách tiếng Việt của Thư viện hiện có khoảng 16.000 cuốn, bao gồm những tài liệu tham khảo, chuyên khảo có giá trị, gắn với lịch sử hình thành và phát triển của Viện Sử học cũng như của nền sử học Việt Nam, bao gồm:
Thứ nhất là sách dịch từ nguồn sách Hán Nôm. Phần lớn hệ thống sách Hán Nôm đang lưu giữ trong Thư viện đó được Viện Sử học tổ chức biên dịch và lần lượt xuất bản từ năm 1960 - 1970 đến nay. Đây là những nguồn tài liệu gốc, rất có giá trị đối với công tác nghiên cứu lịch sử văn hóa của dân tộc.
Thứ hai, sách do các nhà nghiên cứu đầu ngành, thế hệ cán bộ tiên phong của Viện Sử học nghiên cứu biên soạn. Các công trình này gắn liền với tên tuổi các học giả như Trần Huy Liệu, Đào Duy Anh, Trần Văn Giáp… Tiêu biểu trong số đó là các tác phẩm: Xã thôn Việt Nam; Lịch sử 80 năm chống Pháp; Tài liệu tham khảo lịch sử cận đại Việt Nam (12 tập)…
Sách của cán bộ nghiên cứu trong viện những năm gần đây: Có thể kể đến các công trình nghiên cứu như: Sử học và hiện thực; Lịch sử cách mạng miền Nam giai đoạn 1954 - 1960;Chính quyền thuộc địa ở Việt Nam trước Cách mạng Tháng Tám …
Sách là các công trình tập thể: Việt Nam những sự kiện lịch sử (gồm 4 tập, từ thời nguyên thủy đến năm 2000); Thế giới những sự kiện lịch sử thế kỷ XX (2 tập), Lịch sử Việt Nam (15 tập), Lịch sử Việt Nam thường thức…
Thứ ba, sách do Viện Sử học phối hợp với các địa phương và các ngành biên soạn. Đâychủ yếu là các ấn phẩm thuộc thể loại địa chí - lịch sử, các cuốn lịch sử Đảng bộ, lịch sử địa phương của các tỉnh trong cả nước như: Địa chí Hà Nam, Địa chí Thái Nguyên, Địa chí Ninh Bình; Lịch sử các ngành như Lịch sử Thanh tra Việt Nam; Lịch sử Hải quan Việt Nam…
Thứ tư, các nguồn sách bằng tiếng Việt được xuất bản từ trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến nay đều được thư viện bổ sung khá đầy đủ. Đây là những công trìnhnghiên cứu chuyên khảo trên các lĩnh vực Sử học, Văn hóa học, Kinh tế học, Triết học…
Sách ngoại văn: Hiện có khoảng 9500 cuốn, gồm các ngôn ngữ chủ yếu là tiếng Anh, Pháp, Nga. Đặc biệt mảng tài liệu tiếng Pháp có nhiều tài liệu quý viết về lịch sử, địa lý, chính trị - xã hội ở khu vực Đông Dương và Việt Nam giai đoạn cận đại (1858 - 1945).
Sách Hán Nôm: Hiện có khoảng 1400 cuốn.
Sách tiếng Trung: Trong số đó phải kể đến các tài liệu như: Trung Quốc thông sử, Nhị tập tứ sử, Trung Quốc độ lượng hằng sử, từ điển, địa chí…
Tư liệu ( tài liệu này hiện được lưu giữ dưới dạng bản thảo).
Hiện có hơn 1000 đơn vị tài liệu được dịch từ tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Anh và tiếng Hán Nôm, tài liệu điền dã...
Từ điển: Gồm khoảng 600 cuốn với nhiều ngôn ngữ khác nhau
Báo - Tạp chí: Gồm có báo, tạp chí tiếng Việt và tạp chí ngoại văn
Báo tiếng Việt: Thư viện lưu giữ nhiều tờ báo và tạp chí xuất bản trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945 như Cứu quốc,Tiếng Dân, Nam Phong, Tri Tân…Các loại báo chí cách mạng xuất bản từ 1954 đến nay, gồm báo Nhân dân, Quân đội Nhân dân, Hà Nội mới... cũng được được lưu giữ đầy đủ.
Tạp chí tiếng Việt: Mảng tạp chí này rất phong phú với trọn bộ Tập san Văn Sử Địa (1954 -1959) và Nghiên cứu Lịch sử (từ năm 1960) đến nay; Khoảng 20 tạp chí chuyên ngành khoa học xã hội.
Tạp chí ngoại văn: Ngoài các sách tiếng Pháp, Thư viện có các tạp chí chuyên ngành tiếng Pháp (Tập san của Trường Viễn Đông Bác cổ); Revue Indochinoise (Tạp chí Đông Dương); Bulletin des amis du vieux Hue (Những người bạn của Cố đô Huế), Journal officiel de L'Indochine (Công báo Đông Dương), Bulletin Economique de L'Indochine (Tập san kinh tế Đông Dương) v.v... Đây là nguồn tư liệu rất cần thiết cho việc nghiên cứu về lịch sử Việt Nam giai đoạn cận đại.
2. Nguồn lực thông tin điện tử
Bên cạnh nguồn lực thông tin truyền thống hiện có (giấy), việc xây dựng và hoàn thiện nguồn lực thông tin điện tử được Thư viện Viện Sử học rất chú trọng. Thư viện bắt đầu chương trình tin học hóa từ năm 2000 bằng việc ứng dụng công nghệ thông tin vào hai hoạt động chủ yếu là tổ chức khai thác kho tài liệu của Thư viện để xây dựng cơ sở dữ liệu (CSDL) và đưa các CSDL này vào phục vụ độc giả tra cứu.
Hiện tại nguồn lực thông tin điện tử của Thư viện mới dừng lại ở các cơ sở dữ liệu thư mục. Tổng số có 37.836 biểu ghi, trong đó : 
- CSDL sách là 16.950 biểu ghi; 
- CSDL tạp chí là 20.886 biểu ghi .
Cho đến năm 2017, Thư viện Viện Sử học sử dụng phần mềm CDS/ISIS để quản trị các cơ sở dữ liệu. Sang 2018, thư viện Viện Sử học từng bước sử dụng phần mềm Sierra – một phần mềm mới được cài đặt cho các thư viện trong Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam.
II. KHAI THÁC NGUỒN LỰC THÔNG TIN
Để khai thác triệt để nguồn lực thông tin, Thư viện cung cấp các dịch vụ phổ biến thông tin. Các dịch vụ phổ biến thông tin của Thư viện Viện Sử học gồm có dịch vụ cung cấp tài liệu cấp 1 (cho mượn tài liệu đọc tại chỗ, cho mượn tài liệu mang về nhà) và dịch vụ phổ biến thông tin cấp 2 (tra cứu tin).
Ngoài đối tượng chính là cán bộ Viện Sử học, cán bộ trong Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, một số học giả nước ngoài, sinh viên chuyên ngành lịch sử các trường đại học, các nhà nghiên cứu lịch sử (chuyên nghiệp và không chuyên), cán bộ ngành văn hóa là những độc giả thường xuyên của Thư viện.
Hình thức tự chọn:
Hình thức phục vụ tự chọn áp dụng tại Phòng đọc – Kho mở: Ngoài báo và Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, Phòng đọc – Kho mở còn có các tài liệu tra cứu. Dù chưa thực sự phong phú, các tài liệu này đã đáp ứng được một phần nhu cầu thông tin thường xuyên của bạn đọc.
Với người dùng tin là cán bộ của Viện Sử học, Thư viện linh hoạt cho mượn tài liệu về phòng làm việc để tiện cho công việc nghiên cứu. Thư viện Viện Sử học không làm thẻ đọc cho cán bộ cũng như bạn đọc bên ngoài .
Hình thức mượn tài liệu hạn chế: Áp dụng cho một số sách quý hiếm (sách xuất bản trước năm 1945 và chỉ có một bản). Hình thức phục vụ này cho phép bạn đọc mượn tối đa 5 cuốn sách trong thời gian 10- 15 ngày.
Hình thức cho mượn tài liệu mang về
Cán bộ của Viện Sử học được mượn tài liệu trong kho mượn về nhà sử dụng trong một khoảng thời gian nhất định. Bạn đọc là cán bộ của Viện Sử học được mượn tối đa 25 tài liệu trong 3 tháng.
Công tác phục vụ tra cứu - tìm tin
Ở Thư viện Viện Sử học, công tác tra cứu thông tin được thực hiện chủ yếu qua các phương tiện tra cứu như sau: Tra cứu bằng hệ thống mục lục
Mục lục chữ cái : Tủ phiếu được xây dựng từ năm 1977, gồm 56 hộp phiếu. Người dùng tin có thể tra tìm tài liệu trong mục lục chữ cái với ngôn ngữ Latinh, tiếng Việt và tiếng Hán (xếp theo phiên âm tiếng Việt); tiếng Nga được xếp ở mục riêng.
Mục lục phân loại : Cơ sở của mục lục phân loại là bảng phân loại của Thư viện Viện Sử học. Tủ phiếu được xây dựng từ năm 1978 và có số lượng hộp phiếu và phiếu tương đương với mục lục chữ cái (56 hộp).
Tra cứu tin bằng cơ sở dữ liệu qua phần mềm WinISIS
Như trên đã trình bày, hiện nay Thư viện Viện Sử học đang sử dụng phần mềm tư liệu CDS/ ISIS để quản trị các cơ sở dữ liệu này. Bạn đọc/ người dùng tin đều rất hứng thú với kiểu thức tra cứu này vì sự tiện lợi và nhanh chóng. Lượt bạn đọc tra cứu trên máy tính khoảng 10 – 15 lượt/ ngày. Con số này là không nhỏ đối với một thư viện chuyên ngành có đối tượng phục vụ chính khoảng 40 cán bộ làm công tác nghiên cứu khoa học.
Trong thời gian tới đây, khi phần mềm Sierra đi vào hoạt động ổn định, tính năng tra cứu trên OPAC (tra cứu qua Internet) sẽ đem lại nhiều tiện ích hơn cho người dùng tin.
III. SỐ HÓA TÀI LIỆU
Với việc ứng dụng rộng rãi công nghệ thông tin như hiện nay, việc xây dựng thư viện điện tử, thư viện số là mục tiêu phải hướng tới của các thư viện chuyên ngành trong viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Tài liệu điện tử - tài liệu số sẽ mang đến một diện mạo mới mẻ, hiện đại hơn cho hoạt động của thư viện truyền thống. Hơn nữa, việc số hóa sẽ làm tăng tuổi thọ của các tài liệu quý hiếm (sách Hán Nôm, tư liệu lưu trữ, sách xuất bản trước năm 1945…) .
Đặc biệt, với những thư viện có mật độ sách khá dày như Thư viện Viện sử học (khoảng 28.000 cuốn sách, 2000 tập báo, tạp chí/150 m2 diện tích kho), không gian lưu trữ tài liệu giấy ngày càng thu hẹp. Việc xây dựng thư viện điện tử - thư viện số sẽ từng bước giải quyết được vấn đề kho tàng để lưu giữ tài liệu. Tuy nhiên, hiện tại thư viện Viện Sử học chưa bổ sung tài liệu điện tử.
Là một trong những đơn vị được thụ hưởng dự án “Xây dựng hệ thống thư viện điện tử - thư viện số, ngân hàng dữ liệu Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam”, năm 2018 thư viện Viện Sử học được trang bị 01 máy scan Metis chất lượng tốt. Cùng với đó thư viện đã thực hiện chương trình số hóa 100.000 trang tài liệu đặc biệt, thuộc phông lưu trữ của GS.VS Trần Huy Liệu. Từ chương trình này hy vọng có thể mở ra một hướng mới, số hóa những tài liệu tuổi thọ lâu (khoảng 50 năm), cần bảo quản đặc biệt cho thư viện Viện Sử học.