Mở đầu

Có những con người mà dấu ấn quê hương không chỉ nằm trong ký ức về một miền đất nơi sinh ra, mà còn trở thành những phẩm chất theo họ trên suốt hành trình cuộc đời. Lê Hồng Phong là một người như thế. Sinh năm 1902 tại làng Đông Thôn, Hưng Nguyên, Nghệ An [1], ông lớn lên giữa một vùng quê giàu truyền thống yêu nước, hiếu học và kiên cường. Trong gia đình và cuộc sống làng quê, những phẩm chất ấy được bồi đắp một cách tự nhiên, tạo nên ở người thanh niên Lê Huy Doãn (tên thật của Lê Hồng Phong) ý chí vượt lên hoàn cảnh, tinh thần ham học và sự bền bỉ trước những thử thách.

Nếu quê hương là điểm khởi đầu cho hành trình của nhà cách mạng Lê Hồng Phong, thì những trải nghiệm của cuộc sống lao động tại Bến Thủy, những day dứt trước cảnh nước mất nhà tan, nhân dân lầm than là các nhân tố quan trọng đưa Lê Hồng Phong dấn bước vào một sứ mệnh thiêng liêng - tìm kiếm con đường giải phóng dân tộc. Từ quê hương Nghệ An, ông đã ra đi, học tập, hoạt động và từng bước tiếp cận lý luận cách mạng để dần chuyển hóa từ một người thanh niên yêu nước thành một người cộng sản, một nhà lãnh đạo có vai trò quan trọng trong phong trào cách mạng Việt Nam. Nhìn lại cuộc đời Lê Hồng Phong, có thể thấy rõ một hành trình từ mạch nguồn quê hương, qua hành trình tìm chân lý, đến sự tôi luyện và tỏa sáng khí phách người cách mạng  một hành trình mà ở đó, những giá trị của quê hương đã được nâng lên thành lý tưởng, bản lĩnh và sự cống hiến trọn đời cho dân tộc.

Nội dung

1. Từ mạch nguồn quê hương

Cuộc đời Lê Hồng Phong thường được nhìn nhiều hơn từ những năm tháng hoạt động cách mạng đầy biến động. Tuy nhiên, tìm hiểu về giai đoạn trước khi Lê Hồng Phong trở thành người cộng sản, nhà lãnh đạo của phong trào cách mạng Việt Nam, những năm tháng tuổi trẻ của ông tại vùng quê Nghệ An, cũng có vai trò rất quan trọng để chúng ta hiểu hơn về hành trình của ông sau này. Ông sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống học hành, trong một không gian văn hóa mà tinh thần hiếu học, ý thức về quê hương và sự bền bỉ trước những nhọc nhằn của cuộc sống được vun đắp qua nhiều thế hệ [2]. Với Lê Hồng Phong, đó là nền tảng đầu tiên góp phần hình thành tính cách trước khi cuộc đời đưa ông đến những lựa chọn lớn hơn.

Tuổi thơ và những năm đầu trưởng thành của Lê Hồng Phong không phải là một quãng đời êm đềm. Sau khi cha qua đời, hoàn cảnh gia đình trở nên khó khăn hơn. Ông vừa học, vừa tìm cách mưu sinh, từng bước tiếp cận tiếng Pháp bên cạnh vốn Hán học và chữ Quốc ngữ. Việc học đối với ông không chỉ là con đường mở ra tri thức mà còn gắn với nhu cầu tự lập để vượt lên hoàn cảnh [3]. Những năm tháng đó đã góp phần tạo nên ở Lê Hồng Phong một phẩm chất đáng quý: không bằng lòng với những gì đã biết, luôn tìm cách học thêm và mở rộng hiểu biết của mình.

Khoảng đầu những năm 1920, Lê Hồng Phong (lúc này vẫn mang tên Lê Huy Doãn) đã đến làm việc tại Bến Thủy. Ông bắt đầu tiếp xúc với đời sống của công nhân. Thời gian làm việc, học nghề và sống giữa những người lao động đã đưa ông vượt thoát ra khỏi những suy nghĩ mang tính cá nhân và tiến đến gần hơn với những nghĩ suy cho giai cấp cần lao. Ông tham gia đấu tranh cùng công nhân và sau đó bị đuổi việc [4]. Chính trải nghiệm này đã tạo nên một bước ngoặt quan trọng trong tư tưởng của ông. Lê Hồng Phong bắt đầu đặt câu hỏi về nguồn gốc sâu xa của những bất công, đau khổ mà người công nhân phải chịu đựng và con đường để đem đến sự thay đổi thực tế này.

Có thể thấy, nếu quê hương là nơi gieo những hạt giống đầu tiên để hình thành tính cách, thì trải nghiệm cuộc sống cần lao đã tạo điều kiện để Lê Hồng Phong chuyển những phẩm chất ấy thành nhận thức và hành động. Từ mạch nguồn quê hương, người thanh niên xứ Nghệ đã bước ra khỏi không gian quen thuộc của quê nhà để đi tìm câu trả lời cho những băn khoăn về sự bất công của người công nhân, của người lao động. Và cũng từ đây, hành trình “ra đi tìm chân lý” của Lê Hồng Phong bắt đầu.

2.  Ra đi tìm chân lý

Rời quê hương, người thanh niên Lê Huy Doãn mang theo một khát vọng mãnh liệt: tìm một con đường giải phóng đất nước. Cuối năm 1923, Lê Huy Doãn, Phạm Thành Khôi (Phạm Hồng Thái) và 15 thanh niên yêu nước khác đã được bí mật tổ chức rời Vinh, vượt Trường Sơn, sang Lào để đến Xiêm (Thái Lan ngày nay). Cũng từ chuyến đi này, Lê Huy Doãn sử dụng tên Lê Hồng Phong làm bí danh hoạt động. Năm 1924 ông đến Quảng Châu, Trung Quốc. Tại đây, ông được kết nạp vào Tâm Tâm xã - một tổ chức của những thanh niên yêu nước Việt Nam [5]. Tuy nhiên, thực tiễn nhanh chóng cho thấy ý chí cứu nước thôi chưa đủ mà cần có một phương thức đấu tranh hiệu quả. Sau sự kiện Phạm Hồng Thái hy sinh trong vụ mưu sát Toàn quyền Merlin (6/1924) [6], những người trong tổ chức Tâm Tâm xã phải đối diện với lựa chọn về một con đường đấu tranh mới, phù hợp hơn.

Mặc dù đây là giai đoạn khó khăn nhưng lại là giai đoạn đánh dấu sự trưởng thành về bản lĩnh và ý chí của Lê Hồng Phong. Ông không từ bỏ mục tiêu sau những giới hạn của con đường cũ, trái lại, chính những giới hạn đó đã thôi thúc ông đi tìm một lời giải đúng đắn hơn. Cũng trong giai đoạn này, Lê Hồng Phong, nhờ sự giúp đỡ của Phan Bội Châu và các đồng chí của ông trong Việt Nam Quang phục Hội, quyết định thi vào Trường Quân sự Hoàng Phố. Việc được nhập học Trường Quân sự Hoàng Phố không chỉ giúp ông tránh sự truy lùng của mật thám mà còn giúp ông mở rộng cơ hội học tập và tiếp cận một môi trường cách mạng rộng lớn hơn [7].

Cuối năm 1924, Lê Hồng Phong lần đầu tiên được gặp nhà cách mạng Nguyễn Ái Quốc [8]. Sự phân tích và đánh giá sâu sắc của đồng chí Nguyễn Ái Quốc về phong trào yêu nước Việt Nam không chỉ mở rộng nhận thức cho Lê Hồng Phong về cách mạng, mà còn đưa người thanh niên yêu nước ấy đến gần hơn với các hoạt động cách mạng có phương pháp và tổ chức. Ông hiểu rằng, muốn thay đổi xã hội không thể chỉ dựa vào lòng can đảm của một vài cá nhân, mà cần một lực lượng xã hội rộng lớn, một tổ chức đủ khả năng tập hợp lực lượng và một phương pháp đấu tranh phù hợp. Tư liệu cũng đã ghi lại, Lê Hồng Phong là một trong những người được Nguyễn Ái Quốc lựa chọn vào nhóm Việt Nam thanh niên Cộng sản (gọi tắt là Cộng sản Đoàn). Tháng 6-1925, tại Quảng Châu, Lê Hồng Phong và nhóm Cộng sản Đoàn, dưới sự chủ trì của đồng chí Nguyễn Ái Quốc đã thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên [9].

Trong thời gian ở Trung Quốc, Lê Hồng Phong vừa hoạt động, vừa học tập, vừa tiếp xúc với thực tiễn cách mạng Trung Quốc, vừa tham gia các lớp huấn luyện chính trị. Tại Trường Quân sự Hoàng Phố, ông được rèn luyện về quân sự cũng như kinh nghiệm đấu tranh; tại Cộng sản Đoàn và Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, ông được trang bị kiến thức chính trị và phương pháp hoạt động. Nhờ kết quả học tập xuất sắc, Lê Hồng Phong được Chính phủ cách mạng Quảng Châu và lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc cử sang học tập tại Liên Xô từ tháng 10-1926 đến tháng 12-1927 [10]. Đây là một bước chuyển quan trọng đưa ông đến gần hơn với trung tâm của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế.

Ở Liên Xô, ông lần lượt học tập tại Trường Lý luận quân sự không quân ở Leningrad, Trường Đào tạo phi công quân sự ở Borisoglebsk, sau đó được chuyển sang học tại Trường Đại học Phương Đông từ tháng 10-1928 [11]. Quá trình đào tạo này đã chuẩn bị cho ông chuyên môn quân sự cũng như trang bị kiến thức lý luận và kinh nghiệm hoạt động cách mạng. Thời gian học tập tại Liên Xô cũng giúp Lê Hồng Phong tiếp cận sâu hơn với chủ nghĩa Mác – Lênin, đồng thời có điều kiện mở rộng hiểu biết về phong trào cách mạng quốc tế.

Những trăn trở, băn khoăn của ông về con đường cứu nước khi còn là người thanh niên trẻ hòa vào phong trào đấu tranh cùng công nhân Bến Thủy đã dần tìm được câu trả lời. Lê Hồng Phong đã từng bước hình thành phương pháp nhìn nhận vấn đề dựa trên lý luận, tổ chức và thực tiễn. Có thể thấy, hành trình của Lê Hồng Phong trong thập niên 1920, đầu thập niên 1930 không chỉ là hành trình đi qua các vùng đất mà là hành trình của nhận thức. Ông đã đi từ lòng yêu nước đến nhu cầu tìm một phương pháp cứu nước; từ hành động tự phát đến ý thức về tổ chức; từ nhiệt huyết của tuổi trẻ đến sự chuẩn bị có hệ thống về lý luận và thực tiễn. Đến tháng 11-1931, khi được giao nhiệm vụ trở về Đông Dương [12], Lê Hồng Phong đã trang bị một hành trang về cả kinh nghiệm hoạt động, kiến thức quân sự, nền tảng lý luận và khả năng tổ chức. Từ đây, hành trình “tìm chân lý” được chuyển sang một giai đoạn mới - đem những điều đã học áp dụng trở lại trong thực tiễn cách mạng Việt Nam.

3. Tỏa sáng khí phách người cách mạng

Trở về hoạt động giữa lúc phong trào cách mạng đang chịu tổn thất nặng nề, Lê Hồng Phong không chỉ phải đối diện với sự truy bắt của chính quyền thuộc địa mà còn thực hiện một nhiệm vụ quan trọng - khôi phục những cơ sở, tổ chức Đảng đã bị phá vỡ. Từ năm 1932, ông cùng các đồng chí của mình từng bước xây dựng lại cơ quan lãnh đạo, duy trì mối liên hệ với phong trào trong nước và chuẩn bị những điều kiện cho sự phục hồi của tổ chức Đảng [13]. 

Chính trong những năm tháng này, năng lực tổ chức của Lê Hồng Phong đã được thể hiện rõ. Tháng 7-1933, Lê Hồng Phong bí mật về Cao Bằng làm việc với Tỉnh ủy nhằm xây dựng Cao Bằng thành căn cứ vững mạnh để chắp nối liên lạc, phát triển phong trào cách mạng khắp cả nước [14]. Tháng 3-1934, Ban Lãnh đạo Hải ngoại của Đảng được thành lập, gồm 3 người: Lítvinnốp (bí danh của Lê Hồng Phong), Xinnhítxkin (Hà Huy Tập), Svân (Nguyễn Văn Dựt). Hoạt động của Ban Lãnh đạo Hải ngoại có ý nghĩa quan trọng, góp phần phục hồi về tổ chức của Đảng Cộng sản Đông Dương trước Đại hội lần thứ nhất của Đảng [15]. Từ ngày 27 đến 31-3-1935, Đại hội lần thứ nhất của Đảng Cộng sản Đông Dương đã diễn ra tại Ma Cao, Trung Quốc. Đại hội bầu đồng chí Lê Hồng Phong vào cương vị Tổng Thư ký (Tổng Bí thư); cùng năm, ông được bầu làm Ủy viên chính thức Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản [16].

Điều làm nên dấu ấn của Lê Hồng Phong trong giai đoạn này chính là bản lĩnh của người lãnh đạo, sự linh hoạt trong hoàn cảnh cụ thể. Giai đoạn 1936-1939, đứng trước yêu cầu điều chỉnh phương thức hoạt động trước những chuyển biến của tình hình quốc tế và trong nước, tháng 7-1936, ông đã chủ trì Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương tại Thượng Hải. Hội nghị xác định những nhiệm vụ trước mắt như: chống phát xít, chống chiến tranh, đòi các quyền tự do, dân chủ, cơm áo và hòa bình; đồng thời chủ trương mở rộng mặt trận tập hợp lực lượng và sử dụng những hình thức hoạt động công khai, nửa công khai, hợp pháp và nửa hợp pháp để gắn bó với quần chúng [17].

Trong bối cảnh mới, Lê Hồng Phong tham gia chỉ đạo phong trào dân chủ và hoạt động báo chí. Để đẩy mạnh công tác tuyên truyền, dưới chỉ đạo của Ban Chấp hành Trung ương, hàng chục tờ báo đã được xuất bản. Cuối năm 1937, để đáp ứng yêu cầu của cách mạng, Lê Hồng Phong đã bí mật trở về nước. Trong thời gian này, ông đã viết nhiều bài ký tên TB, đăng trên báo Dân Chúng - cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Đông Dương [18]. Thông qua hoạt động của những tờ báo này, các vấn đề chính trị đã được đưa đến với người dân bằng cách tiếp cận dung dị, gần gũi hơn. Đây cũng là một trong những hoạt động thể hiện phương pháp cách mạng hiệu quả của Lê Hồng Phong, “tạo” sức sống cho những vấn đề lý luận khô khan bằng cách “gieo” vào đời sống thực tế.

Tháng 6-1939, Lê Hồng Phong bị bắt tại Sài Gòn. Sau thời gian bị tù, ông bị đưa về Nghệ An quản thúc. Vượt qua điều kiện ngặt nghèo, ông vẫn tiếp tục viết báo, chiến đấu trên mặt trận chính trị. Tháng 1-1940, ông tiếp tục bị bắt và bị giam tại Khám Lớn Sài Gòn. Cuối năm 1940, ông bị đày ra Côn Đảo [19]. Trước những trận tra tấn khắc nghiệt của kẻ thù, ông vẫn giữ vững tinh thần kiên trung của người cộng sản. Trước khi qua đời năm 1942, Lê Hồng Phong đã nhắn lại với các đồng chí của mình: “Nhờ các đồng chí nói với Đảng rằng, tới giờ phút cuối cùng, Lê Hồng Phong vẫn tin tưởng vào thắng lợi vẻ vang của cách mạng” [20]. Câu nói thể hiện sự nhất quán trong lý tưởng của Lê Hồng Phong từ những năm tháng tuổi trẻ đến những phút cuối cuộc đời. Khi đã lựa chọn con đường cách mạng, ông kiên định theo đuổi và sẵn sàng hy sinh cho lý tưởng đó.

Kết luận

Nhìn lại cuộc đời Lê Hồng Phong, điều để lại ấn tượng không chỉ là những trọng trách ông từng đảm nhận hay những chặng đường hoạt động đầy biến động, mà còn là quá trình trưởng thành của một con người. Sinh ra trên mảnh đất Hưng Nguyên, lớn lên trong một gia đình hiếu học đã sớm hun đúc trong ông tinh thần bền bỉ, ham học và ý chí vươn lên. Những năm tháng ở Bến Thủy lại đưa ông đến gần hơn với đời sống người lao động, để biến những trải nghiệm cụ thể thành khát vọng về một con đường thay đổi vận mệnh đất nước.

Hành trình sau đó không chỉ mở rộng không gian sống mà còn mở rộng thế giới nhận thức của người thanh niên xứ Nghệ. Qua những năm tháng học tập, hoạt động tại Thái Lan, Trung Quốc, Liên Xô, Lê Hồng Phong đã từng bước tìm thấy con đường mà ông lựa chọn và ông đã dành cả cuộc đời mình để theo đuổi. Khi trở về với phong trào cách mạng Việt Nam, những nền móng từ quê hương và bản lĩnh được tôi luyện trong những ngày hoạt động ở nước ngoài đã giúp ông vượt lên mọi thách thức, chông gai của phong trào cách mạng. Hành trình ông đã đi qua đã để lại những dấu ấn sâu đậm trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Từ mạch nguồn xứ Nghệ, đến con đường đi tìm chân lý và những năm tháng thử thách, Lê Hồng Phong đã để lại một dấu ấn sâu đậm về bản lĩnh, nghị lực và sự nhất quán trong lựa chọn của người cách mạng. Đó không chỉ là câu chuyện về một con người đã sống và cống hiến trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử, mà còn là hành trình trưởng thành từ những giá trị được vun đắp nơi quê hương, được thử thách trong thực tiễn, và được khẳng định bằng chính cách ông đối diện với các bước ngoặt cuộc đời.

Chú thích:

[1]. Lê Văn Tích (Chủ biên), 2007, Lê Hồng Phong – Tiểu sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 11.

[2]. Lê Văn Tích (Chủ biên), 2007, Lê Hồng Phong – Tiểu sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 12-24.

[3]. Lê Văn Tích (Chủ biên), 2007, Lê Hồng Phong – Tiểu sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 24-25.

[4]. Lê Văn Tích (Chủ biên), 2007, Lê Hồng Phong – Tiểu sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 31.

[5]. Lê Văn Tích (Chủ biên), 2007, Lê Hồng Phong – Tiểu sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 39.

[6]. Tạ Thị Thúy (Chủ biên), 2017, Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1930, tập 8, Nxb. Khoa học xã hội , Hà Nội, tr. 428.

[7]. Lê Văn Tích (Chủ biên), 2007, Lê Hồng Phong – Tiểu sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 43-44.

[8]. Lê Văn Tích (Chủ biên), 2007, Lê Hồng Phong – Tiểu sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 51.

[9]. Lê Văn Tích (Chủ biên), 2007, Lê Hồng Phong – Tiểu sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 53.

[10]. Đảng Cộng sản Việt Nam, 2018, Đồng chí Lê Hồng Phong. Tư liệu – Văn kiện, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/lanh-dao-dang-nha-nuoc/tong-bi-thu/dong-chi-le-hong-phong-77, truy cập ngày 28/8/2026.

[11]. Đảng Cộng sản Việt Nam, 2018, Đồng chí Lê Hồng Phong. Tư liệu – Văn kiện Đảng, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/lanh-dao-dang-nha-nuoc/tong-bi-thu/dong-chi-le-hong-phong-77, truy cập ngày 28/8/2026.

[12]. Nguyễn Phú Trọng, 07/9/2012, Đồng chí Lê Hồng Phong – Người cộng sản kiên cường, nhà lãnh đạo xuất sắc của Đảng ta, Nxb. Chính trị quốc gia Sự Thật, https://www.nxbctqg.org.vn/ng-chi-le-hng-phong-ngi-cng-sn-kien-cng-nha-lanh-o-xut-sc-ca-ng-ta-.html, truy cập ngày 28/8/2026.

[13]. Đỗ Quang Hưng, 1999, Ban Lãnh đạo Hải ngoại của Đảng qua sự phản ánh của Lê Hồng Phong, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 3, tr. 4-5.

[14]. Hải Lê, 06/9/2024, Đồng chí Lê Hồng Phong – Nhà lãnh đạo xuất sắc của Đảng và cách mạng Việt Nam, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, https://dcs.nhandan.vn/ngay-nay-nam-xua/nhan-vat-lich-su/dong-chi-le-hong-phong-nha-lanh-dao-xuat-sac-cua-dang-va-cach-mang-viet-nam-680741.html, truy cập ngày 28/8/2026.

[15]. Đỗ Quang Hưng, 1999, Ban Lãnh đạo Hải ngoại của Đảng qua sự phản ánh của Lê Hồng Phong, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 3, tr. 5, 8.

[16]. Hải Lê, 06/9/2024, Đồng chí Lê Hồng Phong – Nhà lãnh đạo xuất sắc của Đảng và cách mạng Việt Nam, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, https://dcs.nhandan.vn/ngay-nay-nam-xua/nhan-vat-lich-su/dong-chi-le-hong-phong-nha-lanh-dao-xuat-sac-cua-dang-va-cach-mang-viet-nam-680741.html, truy cập ngày 28/8/2026.

 [17]. Nguyễn Quang Ngọc, 2000, Tiến trình lịch sử Việt Nam, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, tr. 281-284.

[18]. Lê Văn Tích (Chủ biên), 2007, Lê Hồng Phong – Tiểu sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 180-181.

[19]. Nguyễn Phú Trọng, 07/9/2012, Đồng chí Lê Hồng Phong – Người cộng sản kiên cường, nhà lãnh đạo xuất sắc của Đảng ta, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, https://www.nxbctqg.org.vn/ng-chi-le-hng-phong-ngi-cng-sn-kien-cng-nha-lanh-o-xut-sc-ca-ng-ta-.html, truy cập ngày 28/8/2026.

[20]. Nguyễn Phú Trọng, 07/9/2012, Đồng chí Lê Hồng Phong – Người cộng sản kiên cường, nhà lãnh đạo xuất sắc của Đảng ta, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, https://www.nxbctqg.org.vn/ng-chi-le-hng-phong-ngi-cng-sn-kien-cng-nha-lanh-o-xut-sc-ca-ng-ta-.html, truy cập ngày 28/8/2026. 

Avatar: Đồng chí Lê Hồng Phong - Người con ưu tú của Đảng bộ và nhân dân Nghệ An. Nguồn: https://dbndnghean.vn/dong-chi-le-hong-phong-nguoi-con-uu-tu-cua-dang-bo-va-nhan-dan-nghe-an-6313.htm.