ĐỔI MỚI SÁNG TẠO TRONG KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN – NHÌN TỪ NGHỊ QUYẾT SỐ 57-NQ/TW VÀ THỰC TIỄN CHUYỂN ĐỔI SỐ TẠI VIỆN SỬ HỌC
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia mở ra những yêu cầu và cơ hội mới đối với sự phát triển của khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam. Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, tích lũy và phổ biến tri thức, đổi mới sáng tạo trong khoa học xã hội và nhân văn không chỉ là ứng dụng công nghệ mà còn là đổi mới tư duy nghiên cứu, phương pháp tiếp cận, tổ chức hoạt động khoa học và chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành những giá trị phục vụ phát triển đất nước. Từ tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW và thực tiễn chuyển đổi số tại Viện Sử học, bài viết trao đổi một số vấn đề đặt ra nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn hiện nay.
1. Nghị quyết số 57-NQ/TW và yêu cầu đổi mới tư duy phát
triển khoa học xã hội và nhân văn
Trong tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, khoa học và
công nghệ luôn giữ vai trò quan trọng trong việc tạo ra tri thức, nâng cao năng
suất lao động và thúc đẩy tiến bộ xã hội. Tuy nhiên, khi đề cập đến đổi mới
sáng tạo, người ta thường nghĩ trước hết đến những phát minh công nghệ, sản phẩm
kỹ thuật, quy trình sản xuất mới hoặc những thành tựu có thể đo lường trực tiếp
bằng hiệu quả kinh tế. Cách nhìn này phản ánh một phần quan trọng của đổi mới
sáng tạo, nhưng chưa bao quát đầy đủ những đóng góp của khoa học xã hội và nhân
văn.
Nếu khoa học tự nhiên và công nghệ góp phần mở rộng năng lực
vật chất của con người thì khoa học xã hội và nhân văn giúp nhận diện quy luật
vận động của xã hội, lý giải các quá trình lịch sử, cung cấp luận cứ cho hoạch
định chính sách, xây dựng thể chế, phát triển văn hóa và con người. Đổi mới
sáng tạo trong lĩnh vực này vì thế không nhất thiết biểu hiện bằng một sản phẩm
công nghệ hữu hình, mà còn được thể hiện thông qua những phát hiện khoa học mới,
cách tiếp cận mới, phương pháp nghiên cứu mới, mô hình quản trị mới và khả năng
vận dụng tri thức để giải quyết những vấn đề thực tiễn.
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đã đặt
khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí đặc biệt quan
trọng trong chiến lược phát triển đất nước. Điểm đáng chú ý của Nghị quyết là
không xem những lĩnh vực này như các hoạt động riêng lẻ, mà đặt trong mối quan
hệ hữu cơ với đổi mới thể chế, phát triển nguồn nhân lực, phương thức quản trị
và khai thác các nguồn lực phục vụ phát triển.
Từ góc độ khoa học xã hội và nhân văn, tinh thần đó gợi mở một
nhận thức quan trọng: đổi mới sáng tạo không chỉ là yêu cầu thích ứng với những
tiến bộ công nghệ, mà còn là yêu cầu đổi mới chính phương thức hình thành, tổ
chức và sử dụng tri thức khoa học.
Điều này càng trở nên cấp thiết khi đời sống kinh tế - xã hội
đang biến đổi nhanh chóng dưới tác động của toàn cầu hóa, chuyển đổi số, trí tuệ
nhân tạo và những thay đổi trong cấu trúc xã hội. Nhiều vấn đề mới xuất hiện, từ
quản trị xã hội trên môi trường số, bảo vệ bản sắc văn hóa, biến đổi các quan hệ
xã hội đến đạo đức công nghệ và an ninh dữ liệu. Những vấn đề đó không thể được
giải quyết chỉ bằng các giải pháp kỹ thuật, mà đòi hỏi sự tham gia của nhiều
ngành khoa học xã hội và nhân văn.
Như vậy, Nghị quyết 57-NQ/TW không chỉ tạo động lực cho đổi
mới công nghệ mà còn đặt ra yêu cầu phát huy mạnh mẽ hơn vai trò của khoa học
xã hội và nhân văn trong việc cung cấp nền tảng tri thức, định hướng giá trị và
luận cứ khoa học cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước.
2. Đổi mới sáng tạo trong khoa học xã hội và nhân văn:
Không chỉ là ứng dụng công nghệ
Đổi mới sáng tạo trong khoa học xã hội và nhân văn có những
đặc trưng riêng, xuất phát từ đối tượng nghiên cứu là con người, xã hội, lịch sử,
văn hóa và những mối quan hệ phức tạp trong đời sống xã hội. Khác với những
lĩnh vực mà kết quả đổi mới thường được thể hiện qua sản phẩm công nghệ hoặc hiệu
quả kinh tế trực tiếp, đổi mới sáng tạo trong khoa học xã hội và nhân văn còn
được biểu hiện ở những phát hiện khoa học mới, cách tiếp cận mới, phương pháp
nghiên cứu mới và những luận cứ có giá trị đối với hoạch định chính sách, phát
triển văn hóa, con người và xã hội[1].
Trước hết, đổi mới sáng tạo là đổi mới tư duy và phương pháp
nghiên cứu. Một vấn đề khoa học dù đã được nghiên cứu trong thời gian dài vẫn
có thể đem lại những nhận thức mới khi được tiếp cận từ nguồn tư liệu, câu hỏi
hoặc phương pháp nghiên cứu khác. Trong nghiên cứu lịch sử, việc phát hiện và
khai thác sử liệu mới, kết hợp các phương pháp liên ngành, ứng dụng công nghệ số
trong xử lý và đối chiếu tư liệu có thể góp phần mở rộng chiều sâu nhận thức
khoa học. Tuy nhiên, đổi mới phải dựa trên sự kế thừa có phê phán, tôn trọng bằng
chứng và tuân thủ những nguyên tắc phương pháp luận khoa học[2].
Bên cạnh đó, đổi mới sáng tạo còn thể hiện ở phương thức tổ
chức và quản lý hoạt động khoa học. Những vấn đề nghiên cứu ngày càng mang tính
liên ngành, đòi hỏi sự kết nối giữa các chuyên ngành, chia sẻ nguồn lực, dữ liệu
và phương pháp nghiên cứu. Việc đổi mới quy trình quản lý, tăng cường hợp tác
khoa học và xây dựng môi trường khuyến khích sáng tạo là những điều kiện quan
trọng để nâng cao chất lượng, hiệu quả nghiên cứu.
Đồng thời, đổi mới sáng tạo gắn với đổi mới phương thức công
bố, phổ biến và chuyển hóa tri thức khoa học. Bên cạnh các công trình nghiên cứu
truyền thống, những cơ sở dữ liệu, sản phẩm khoa học số, tài nguyên giáo dục và
các hình thức truyền thông khoa học mới có thể góp phần mở rộng khả năng tiếp cận,
sử dụng kết quả nghiên cứu. Qua đó, tri thức khoa học không chỉ được tích lũy
trong giới nghiên cứu mà còn được lan tỏa, phục vụ thiết thực hơn những nhu cầu
của xã hội.
Như vậy, bản chất của đổi mới sáng tạo trong khoa học xã hội
và nhân văn không chỉ nằm ở việc tiếp nhận và ứng dụng công nghệ mới, mà quan
trọng hơn là tạo ra những giá trị tri thức mới, nâng cao năng lực giải thích và
giải quyết các vấn đề thực tiễn, qua đó khẳng định vai trò chủ động của khoa học
xã hội và nhân văn trong tiến trình phát triển đất nước.

3. Dữ liệu, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo – những động
lực mới của đổi mới sáng tạo
Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, dữ liệu,
chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những điều kiện mới cho đổi
mới sáng tạo trong khoa học xã hội và nhân văn. Những tiến bộ công nghệ không
chỉ làm thay đổi phương thức tiếp cận, xử lý và khai thác thông tin mà còn mở rộng
khả năng kết nối tri thức, phát triển phương pháp nghiên cứu và hình thành những
sản phẩm khoa học mới. Tuy nhiên, chuyển đổi số không đơn thuần là số hóa tài
liệu hay ứng dụng công nghệ vào từng công đoạn, mà quan trọng hơn là đổi mới
phương thức tổ chức và tiến hành nghiên cứu trên nền tảng dữ liệu và công nghệ
số[3].
Đối với khoa học xã hội và nhân văn, dữ liệu có những đặc
thù riêng, bao gồm tư liệu lịch sử, văn bản lưu trữ, sách báo, bản đồ, hình ảnh,
dữ liệu điều tra và những nguồn thông tin phản ánh đời sống xã hội, văn hóa qua
các thời kỳ. Việc xây dựng các cơ sở dữ liệu được chuẩn hóa, có khả năng kết nối,
chia sẻ và khai thác lâu dài không chỉ nâng cao hiệu quả nghiên cứu mà còn tạo
điều kiện phát hiện những mối liên hệ mới, thúc đẩy hợp tác liên ngành và tích
lũy tri thức khoa học. Vì vậy, dữ liệu cần được nhìn nhận như một nguồn lực và
hạ tầng quan trọng của đổi mới sáng tạo, thay vì chỉ là sản phẩm của hoạt động
số hóa.
Cùng với dữ liệu và chuyển đổi số, AI đang mở ra nhiều khả
năng mới trong tìm kiếm, nhận dạng, phân loại, đối chiếu và tổng hợp tư liệu,
góp phần tiết kiệm thời gian, nâng cao năng lực xử lý thông tin và hỗ trợ
nghiên cứu. Tuy nhiên, AI cũng tiềm ẩn nguy cơ tạo ra thông tin sai lệch, thiếu
căn cứ hoặc không phản ánh đầy đủ bối cảnh lịch sử, văn hóa và xã hội. Do đó,
việc ứng dụng AI phải gắn với kiểm chứng nguồn tư liệu, bảo đảm tính xác thực,
liêm chính học thuật và trách nhiệm của nhà khoa học[4].
Nhìn từ tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW, dữ liệu, chuyển đổi số
và AI là những điều kiện, công cụ quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nhưng
không thay thế được tư duy khoa học và năng lực sáng tạo của con người. Đối với
khoa học xã hội và nhân văn, giá trị cốt lõi của đổi mới sáng tạo không nằm ở
việc sử dụng công nghệ hiện đại đến đâu, mà ở khả năng vận dụng công nghệ để tạo
ra tri thức mới, nâng cao chất lượng nghiên cứu và đóng góp thiết thực cho sự
phát triển của đất nước.
4. Từ tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW đến thực tiễn đổi mới
sáng tạo tại Viện Sử học
Tinh thần đổi mới sáng tạo của Nghị quyết số 57-NQ/TW đang từng
bước được cụ thể hóa trong hoạt động của các cơ quan nghiên cứu khoa học xã hội
và nhân văn, trong đó có Viện Sử học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt
Nam. Tại Viện Sử học, đổi mới sáng tạo không chỉ được tiếp cận từ việc ứng dụng
công nghệ, số hóa tư liệu mà còn gắn với đổi mới phương thức tổ chức nghiên cứu,
quản lý khoa học, khai thác dữ liệu, công bố và phổ biến tri thức lịch sử. Đây
là sự chuyển biến từ nhận thức về vai trò của khoa học, công nghệ và chuyển đổi
số sang yêu cầu tạo ra những thay đổi thực chất trong hoạt động chuyên môn[5].
Trên phương diện tổ chức thực hiện, Viện Sử học đã từng bước
cụ thể hóa Nghị quyết 57-NQ/TW thông qua các kế hoạch, nhiệm vụ gắn với đặc thù
của cơ quan nghiên cứu lịch sử. Đáng chú ý là việc triển khai Chiến lược chuyển
đổi số giai đoạn 2026–2030, Kế hoạch hành động cao điểm 100 ngày tháo gỡ các điểm
nghẽn về chuyển đổi số và xây dựng lộ trình số hóa tài liệu nghiên cứu. Những
hoạt động này hướng tới khắc phục tình trạng dữ liệu phân tán, nâng cao năng lực
số của đội ngũ, đổi mới quy trình làm việc và từng bước hình thành môi trường
nghiên cứu, quản trị dựa trên dữ liệu[6].
Một biểu hiện cụ thể của quá trình này là đổi mới công tác
quản lý khoa học gắn với số hóa và khai thác dữ liệu nghiên cứu. Trong giai đoạn
cao điểm năm 2026, bộ phận Quản lý khoa học đã rà soát, thống kê và phân loại để
số hóa 9.981 trang tài liệu là sản phẩm, kết quả nghiên cứu của các đề tài, nhiệm
vụ khoa học cấp Bộ và cấp Viện giai đoạn 2021–2025. Hoạt động này góp phần tạo
cơ sở cho việc lưu trữ, tìm kiếm, kết nối và khai thác kết quả nghiên cứu, đồng
thời đặt nền tảng cho đổi mới phương thức quản lý khoa học theo hướng hiện đại,
đồng bộ và hiệu quả hơn[7].
Bên cạnh đó, việc xây dựng và vận hành website riêng của Tạp
chí Nghiên cứu Lịch sử, tăng cường truyền thông khoa học trên nền tảng số và đẩy
mạnh phổ biến những vấn đề lý luận, phương pháp nghiên cứu mới cũng góp phần mở
rộng khả năng tiếp cận, chia sẻ và lan tỏa tri thức lịch sử. Qua đó, đổi mới
sáng tạo không chỉ diễn ra trong quá trình tạo lập tri thức mà còn thể hiện ở
phương thức công bố và đưa kết quả nghiên cứu đến với cộng đồng[8].
Từ thực tiễn trên có thể thấy, triển khai Nghị quyết
57-NQ/TW tại Viện Sử học đang tạo ra những tiền đề quan trọng cho đổi mới sáng
tạo trong nghiên cứu khoa học lịch sử. Tuy nhiên, hiệu quả của quá trình này
không chỉ được đánh giá bằng số lượng tài liệu số hóa, mức độ ứng dụng công nghệ
hay việc hoàn thiện các quy trình quản lý, mà quan trọng hơn là khả năng chuyển
hóa những nguồn lực đó thành tri thức mới, phương pháp nghiên cứu mới và những
sản phẩm khoa học có chất lượng. Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa tham khảo đối với
các cơ quan nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn trong quá trình thực hiện
Nghị quyết 57-NQ/TW.
5. Một số vấn đề đặt ra nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo
trong khoa học xã hội và nhân văn
Từ tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW và thực tiễn triển khai
tại Viện Sử học, có thể thấy đổi mới sáng tạo trong khoa học xã hội và nhân văn
cần được thúc đẩy đồng bộ trên một số phương diện cơ bản.
Thứ nhất, đổi mới nhận thức và tư duy nghiên cứu. Cần
nhìn nhận đổi mới sáng tạo không chỉ là ứng dụng công nghệ mà còn là phát hiện
tri thức mới, phát triển phương pháp tiếp cận mới, cung cấp luận cứ khoa học và
kiến tạo những giá trị mới cho xã hội. Khoa học xã hội và nhân văn phải trở
thành chủ thể của đổi mới sáng tạo, thay vì chỉ tiếp nhận và ứng dụng các thành
tựu công nghệ.
Thứ hai, đổi mới phương pháp nghiên cứu gắn với phát triển
dữ liệu và công nghệ số. Cần đẩy mạnh số hóa, chuẩn hóa, kết nối dữ liệu, ứng
dụng AI có trách nhiệm và tăng cường nghiên cứu liên ngành. Tuy nhiên, công nghệ
phải phục vụ mục tiêu nâng cao chất lượng nghiên cứu, phát hiện những vấn đề mới
và tạo lập tri thức mới.
Thứ ba, phát triển nguồn nhân lực và đổi mới cơ chế quản
lý khoa học. Cần nâng cao năng lực chuyên môn, kỹ năng số, tư duy phản biện
của đội ngũ nghiên cứu; đồng thời xây dựng môi trường học thuật khuyến khích
sáng tạo, đổi mới phương thức quản trị và đánh giá kết quả khoa học theo chất
lượng, giá trị học thuật và hiệu quả thực tiễn.
Thứ tư, tăng cường gắn kết nghiên cứu với thực tiễn và
lan tỏa tri thức. Cần phát huy vai trò của khoa học xã hội và nhân văn
trong cung cấp luận cứ cho hoạch định chính sách, phát triển văn hóa, con người
và giải quyết các vấn đề xã hội; đồng thời đổi mới phương thức công bố, phổ biến
và chuyển giao kết quả nghiên cứu trên nền tảng số.
Như vậy, đổi mới sáng tạo trong khoa học xã hội và nhân văn
phải được đặt trên sự kết hợp giữa đổi mới tư duy, phát triển con người, ứng dụng
công nghệ và hoàn thiện thể chế. Trong đó, công nghệ là công cụ, dữ liệu là nguồn
lực, còn tư duy khoa học và năng lực sáng tạo của con người giữ vai trò quyết định,
góp phần hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW.
Kết luận
Nghị quyết số 57-NQ/TW mở ra những cơ hội và yêu cầu mới đối
với đổi mới sáng tạo trong khoa học xã hội và nhân văn. Đổi mới sáng tạo không
chỉ là ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số, mà quan trọng hơn là đổi mới tư
duy, phương pháp nghiên cứu, phương thức tổ chức hoạt động khoa học và nâng cao
giá trị của tri thức đối với thực tiễn. Từ những chuyển biến bước đầu tại Viện
Sử học có thể thấy, việc gắn chuyển đổi số với đổi mới sáng tạo đang tạo ra những
tiền đề quan trọng để nâng cao chất lượng nghiên cứu và lan tỏa tri thức. Trong
tiến trình đó, con người giữ vai trò chủ thể, công nghệ là công cụ, còn sáng tạo
tri thức mới và đóng góp cho sự phát triển đất nước là mục tiêu cốt lõi, góp phần
hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW.